Фото: Евгений Cорочин / Gazeta
Нима ўқиймиз?
Журналист Жаҳонгир Азимов тавсия қилади
Gazeta ва Yandex Books биргаликда жамоат арбоблари ва адибларнинг китоб жавонларига назар ташлайди. Бу сафар журналист ва «Ўзбекистонда яна бир кун» китоби муаллифи Жаҳонгир Азимов ўзи севган уч китоб, қадриятлар шаклланишида бадиий адабиётнинг роли, нима учун ўзбек адабиётини ўқиш ва таржима қилиш кераклиги борасидаги фикрлари билан ўртоқлашади.
Gazeta ва Yandex Books биргаликда жамоат арбоблари ва адибларнинг китоб жавонларига назар ташлайди. Бу сафар журналист ва «Ўзбекистонда яна бир кун» китоби муаллифи Жаҳонгир Азимов ўзи севган уч китоб, қадриятлар шаклланишида бадиий адабиётнинг роли, нима учун ўзбек адабиётини ўқиш ва таржима қилиш кераклиги борасидаги фикрлари билан ўртоқлашади.
«Нима ўқиймиз?» лойиҳаси китобхонлик маданиятини янада оммавийлаштириш мақсадида бошланган. Биз бу лойиҳада китоб жавонлари олдида олимлар, ёзувчилар, шоирлар, таржимонлар, журналистлар ва жамоат фаоллари билан уларнинг назарида ўқиш шарт бўлган китоблар ва умуман адабиёт ҳақида суҳбатлашамиз.
Мутолаа — бу менинг ишим
Мутолаа билан мунтазам шуғулланаман, чунки бу мен учун ҳордиқ чиқариш усули, ҳаёт тарзи. Ўқиш севимли касбимнинг бир қисми — мен журналист ва қалам тебратишга уринаётган инсонман. Мутолаа мен учун ўрганиш, илҳом олиш ва ўзимни ақлий жиҳатдан бир маромда ушлаб туриш воситаси.
Кўп ўқишим ҳақида таъкидлаб «воҳ, қаранг, мен нақадар закийман» демоқчи эмасман. Мутолаа билан машғул бўлиш ишимнинг зарурий бир қисми. Масалан, биргина лонгрид ёзиш учун журналист кўпинча мавзуни чуқур ўрганиши керак, бунинг учун эса кўп ўқишига тўғри келади. Баъзида икки ё учта китоб етарли бўлади, баъзан эса катта ҳажмдаги матнларни — архив ҳужжатлари, таҳлилий, тарихий тадқиқотларни ўрганиш талаб этилади. Гоҳида, ўқиш жараёнидаги кичик бир топилма материалнинг тақдири, унинг ғоясию оҳангини белгилаб беради.
Ўзим ҳам ёзиш билан шуғулланганим (Жаҳонгир Азимов — «Ўзбекистонда яна бир кун» китоби ва Another Day телеграм-канали муаллифи — таҳр.) боис, бадиий адабиёт мутолааси мен учун муҳим аҳамиятга эга. У тилни, ритмни ва ўқувчи билан қандай гаплашиш кераклигини ўргатади.
Китобларнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, улар менга дунёдаги, жумладан Ўзбекистон контекстидаги ўрнимни англашга ёрдам беради. Инсон ўз мамлакатидан ташқарига чиққанда, у энди якка ўзи эмас, балки глобал тизимнинг бир қисмига айланади. Китоблар эса мана шу кенг миқёсда ким эканлигингизни англашга ёрдам беради.
Кўп ўқишим ҳақида таъкидлаб «воҳ, қаранг, мен нақадар закийман» демоқчи эмасман. Мутолаа билан машғул бўлиш ишимнинг зарурий бир қисми. Масалан, биргина лонгрид ёзиш учун журналист кўпинча мавзуни чуқур ўрганиши керак, бунинг учун эса кўп ўқишига тўғри келади. Баъзида икки ё учта китоб етарли бўлади, баъзан эса катта ҳажмдаги матнларни — архив ҳужжатлари, таҳлилий, тарихий тадқиқотларни ўрганиш талаб этилади. Гоҳида, ўқиш жараёнидаги кичик бир топилма материалнинг тақдири, унинг ғоясию оҳангини белгилаб беради.
Ўзим ҳам ёзиш билан шуғулланганим (Жаҳонгир Азимов — «Ўзбекистонда яна бир кун» китоби ва Another Day телеграм-канали муаллифи — таҳр.) боис, бадиий адабиёт мутолааси мен учун муҳим аҳамиятга эга. У тилни, ритмни ва ўқувчи билан қандай гаплашиш кераклигини ўргатади.
Китобларнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, улар менга дунёдаги, жумладан Ўзбекистон контекстидаги ўрнимни англашга ёрдам беради. Инсон ўз мамлакатидан ташқарига чиққанда, у энди якка ўзи эмас, балки глобал тизимнинг бир қисмига айланади. Китоблар эса мана шу кенг миқёсда ким эканлигингизни англашга ёрдам беради.
«Уч илдиз»
Пиримқул Қодиров
Мен мутлақ барчага тавсия қилмоқчи бўлган китоб — Абдулла Қаҳҳорнинг шогирди, ўзбек ёзувчиси Пиримқул Қодировнинг «Уч илдиз» асари. Атоқли адиб, ҳикоянавис ва файласуф Пиримқул Қодиров мураккаб ижтимоий муаммолар ҳақида оддий, тушунарли тилда гапиришни маромига етказади. Ёзувчининг «Олмос камар», «Мерос» ва «Қора кўзлар» сингари асарларини ўқиган бўлсам-да, айнан «Уч илдиз» романи ўзбек адабиётидаги энг севимли асарларимдан бирига айланган.
«Уч илдиз» романида адиб университет ҳаёти мисолида мафкуранинг кундалик турмушга қай тариқа сингиб боришини — талабалар ва декан, маъмурият ҳамда илмий ҳамжамият ўртасидаги муносабатлар орқали кўрсатиб беради. Асарда ОТМ давлат модели сифатида намоён бўлади.
Роман 1958 йилда, ошкоралик даврида ёзилгани учун Пиримқул Қодиров маълум бир сиёсий ва идеологик тизим ичида яшаб турган инсон шахсий қадриятлари билан давлат тарғиб қилаётган қадриятлар ўртасида қандай қилиб мувозанатни топиши ва инсонийлигини йўқотмаслиги мумкинлиги ҳақида мулоҳаза қилолган.
Ўзбекистоннинг тарихи хонлик, жадидчилик, совет ва ҳозирги замон каби мураккаб, ғоят хилма-хил даврлар силсиласидан иборат. Шунинг учун биз сиёсий тизим инсонга қандай таъсир қилишини ва ҳар бир одам, индивид ушбу тизимда қандай қилиб фундаментал ахлоқий қадриятларини сақлаган ҳолда ўз ўрнини топиши мумкинлигини тушунишимиз керак.
Муаллиф мафкурага бўлган ишончнинг ўзини инкор қилмайди. Ишонишнинг табиий ҳол эканини кўрсатиб беради. Масала бошқа — биз бу ишончга қандай шакл беришимизда. Жамиятнинг тақдири кўп жиҳатдан шунга боғлиқ бўлади.
Роман 1958 йилда, ошкоралик даврида ёзилгани учун Пиримқул Қодиров маълум бир сиёсий ва идеологик тизим ичида яшаб турган инсон шахсий қадриятлари билан давлат тарғиб қилаётган қадриятлар ўртасида қандай қилиб мувозанатни топиши ва инсонийлигини йўқотмаслиги мумкинлиги ҳақида мулоҳаза қилолган.
Ўзбекистоннинг тарихи хонлик, жадидчилик, совет ва ҳозирги замон каби мураккаб, ғоят хилма-хил даврлар силсиласидан иборат. Шунинг учун биз сиёсий тизим инсонга қандай таъсир қилишини ва ҳар бир одам, индивид ушбу тизимда қандай қилиб фундаментал ахлоқий қадриятларини сақлаган ҳолда ўз ўрнини топиши мумкинлигини тушунишимиз керак.
Муаллиф мафкурага бўлган ишончнинг ўзини инкор қилмайди. Ишонишнинг табиий ҳол эканини кўрсатиб беради. Масала бошқа — биз бу ишончга қандай шакл беришимизда. Жамиятнинг тақдири кўп жиҳатдан шунга боғлиқ бўлади.
Масалан, мен давлат ахборот агентлигида ҳам, хусусий медиаларда ҳам фаолият юритганман ва бу тизимлар қанчалик фарқ қилишини, уларда қандай ахлоқий қарорлар қабул қилишга тўғри келишини яхши тушунаман. Давлат оммавий ахборот воситаларида ишлар экансиз, табиийки давлатнинг позициясини ёқлайсиз — чунки сиз давлат хизматидасиз. Бироқ шундай вазиятлар бўладики, қабул қилинаётган қарорлар сизга баҳсли, ҳатто жамият учун зарарли туюлади.
Ички зиддият юзага келади. Кўпинча бундай ҳолатларда одамлар ё «давлат мутлақо ёвуз» ёки «ҳар қандай муроса бу — хоинликдир», дея кескин фикрлай бошлайди. Бироқ реаллик бундан анча мураккаброқ.
Мен давлатчилик ғоясига виждонан ва чин дилдан хизмат қилган ва шу билан бирга ўзлигини йўқотмаган инсонларни кўрганман. Шунингдек, ҳокимиятни кескин танқид қилолмаган — буни ўзи учун ахлоқий номақбул ҳисоблаб, хусусий ОАВдан кетганларни ҳам биламан. Одамлар шундай фикрлайди — ва буни инкор этиб бўлмайди.
«Уч илдиз» асари мувозанатни топишга — қаерда инсон, қаерда эса тизимнинг бир қисми эканлигингизни фаҳмлашга кўмаклашади. Тизим ҳаётингизга таъсир кўрсатишини, шунга қарамай сиз муҳим бўғин бўлиб қолишингизни англайсиз.
Ўзбекча бўладими, рус ё инглизча — қайси тилдалигидан қатъи назар, барчага ўзбек адабиётини ўқишни ниҳоятда тавсия қиламан. Айниқса, жадидлар ва совет даврида ижод қилган ёзувчиларнинг асарларига эътибор қаратиш ғоят муҳим. Чунки улар орқали биз ўзимиз яшаётган мамлакатни ва ўзимизнинг маданий ҳамда глобал контекстдаги ўрнимизни яхшироқ тушунамиз.
Ички зиддият юзага келади. Кўпинча бундай ҳолатларда одамлар ё «давлат мутлақо ёвуз» ёки «ҳар қандай муроса бу — хоинликдир», дея кескин фикрлай бошлайди. Бироқ реаллик бундан анча мураккаброқ.
Мен давлатчилик ғоясига виждонан ва чин дилдан хизмат қилган ва шу билан бирга ўзлигини йўқотмаган инсонларни кўрганман. Шунингдек, ҳокимиятни кескин танқид қилолмаган — буни ўзи учун ахлоқий номақбул ҳисоблаб, хусусий ОАВдан кетганларни ҳам биламан. Одамлар шундай фикрлайди — ва буни инкор этиб бўлмайди.
«Уч илдиз» асари мувозанатни топишга — қаерда инсон, қаерда эса тизимнинг бир қисми эканлигингизни фаҳмлашга кўмаклашади. Тизим ҳаётингизга таъсир кўрсатишини, шунга қарамай сиз муҳим бўғин бўлиб қолишингизни англайсиз.
Ўзбекча бўладими, рус ё инглизча — қайси тилдалигидан қатъи назар, барчага ўзбек адабиётини ўқишни ниҳоятда тавсия қиламан. Айниқса, жадидлар ва совет даврида ижод қилган ёзувчиларнинг асарларига эътибор қаратиш ғоят муҳим. Чунки улар орқали биз ўзимиз яшаётган мамлакатни ва ўзимизнинг маданий ҳамда глобал контекстдаги ўрнимизни яхшироқ тушунамиз.
Фото: Жаҳонгир Азимов / Another Day
Китоблар ва океан ўртасидаги умумийлик
Мактабда унчалик яхши ўқимаганман. Эс-ҳушимни эса лицей пайтим — университетга кириш учун тайёрланиш керак бўлганида йиғиб олганман. Бакалаврда эса ижтимоий лойиҳаларга қаттиқ берилиб кетдим. Ёшлар анжуманларини ташкиллаштирдим, жамоат ишларида фаол қатнашдим ва ўқиш кўпинча иккинчи даражага ўтиб қолди.
Университетни тамомлаб, БМТ тизимида ишлай бошлаганимда ҳам ҳаммаси яна протоколлар, тадбир ва ташкилий ишлардан иборат бўлиб қолди. Қайсидир лаҳзада эса «интеллектуал мушакларим» яққол бўшашаётганини сезиб қолдим. Энг муҳими, ҳунар эгаллаганимни ҳис қилмасдим. Ўша пайт медиа соҳасида саккиз йиллик тажрибам бор эди, ёзишни эса унча-мунча дўндирардим. Ва охир-оқибат бутунлай журналистика соҳасига ўтиб кетишга қарор қилдим. Қалам тебратишни ёқтирардим, бу соҳа менга малака беришини ва энг муҳими, касб-кор бўлишини тушуниб турардим. Ривожланиш учун эса ўқишни давом эттириш керак эди. Шу боис магистратурага ҳужжат топширдим, бахтим кулиб ўқишга кирдим ҳам.
Алабамадаги ўқиш пайтида эса ўзимдаги нопрофессионалликни англаш орқали китобларга муккасидан кетдим. Яхши маънода «китобхўр»га айландим. Бир ярим йил мобайнида хонамдан деярли чиқмай, фақат ўқиш билан машғул бўлдим. Ўқув дастуридаги ва ўзим хоҳлаган китобларни мутолаа қилдим. Магистратурадан сўнг эса уйга, чамаси, тўрт қути китоб билан қайтдим.
Университетни тамомлаб, БМТ тизимида ишлай бошлаганимда ҳам ҳаммаси яна протоколлар, тадбир ва ташкилий ишлардан иборат бўлиб қолди. Қайсидир лаҳзада эса «интеллектуал мушакларим» яққол бўшашаётганини сезиб қолдим. Энг муҳими, ҳунар эгаллаганимни ҳис қилмасдим. Ўша пайт медиа соҳасида саккиз йиллик тажрибам бор эди, ёзишни эса унча-мунча дўндирардим. Ва охир-оқибат бутунлай журналистика соҳасига ўтиб кетишга қарор қилдим. Қалам тебратишни ёқтирардим, бу соҳа менга малака беришини ва энг муҳими, касб-кор бўлишини тушуниб турардим. Ривожланиш учун эса ўқишни давом эттириш керак эди. Шу боис магистратурага ҳужжат топширдим, бахтим кулиб ўқишга кирдим ҳам.
Алабамадаги ўқиш пайтида эса ўзимдаги нопрофессионалликни англаш орқали китобларга муккасидан кетдим. Яхши маънода «китобхўр»га айландим. Бир ярим йил мобайнида хонамдан деярли чиқмай, фақат ўқиш билан машғул бўлдим. Ўқув дастуридаги ва ўзим хоҳлаган китобларни мутолаа қилдим. Магистратурадан сўнг эса уйга, чамаси, тўрт қути китоб билан қайтдим.
Менимча, инсон айнан нима учун ўқиётганини англаши лозим. Керак бўлгани учунгина ўқишдан наф йўқ. Буни тушуниб етишнинг эса ўз вақти-соати бор ва инсон бунга ҳали етиб келмаган бўлса, бу ўта нормал. Мутолаа кўпинча мураккаб, деярли муқаддас бир ишдек қабул қилинади. Қайсидир маънода шундай ҳам, бироқ бу дунёни кашф қилишнинг ягона усули эмас. Кино, театр, суҳбат, кузатув бор — уларнинг ҳар бири эса ўз форматига эга. Ёзув бўлса маълумот олиб-етказишнинг усулларидан бири, холос.
Афтидан, айнан шунинг учун ҳам медиа соҳасида ишлайман. Мулоқот феноменининг ўзи — одамларнинг китоб, журнал, видео ёки подкаст каби турли воситалар орқали бири-бирига ғоя ва маъноларни етказиши мени ҳайратга солади.
Пировардида, ҳар бир инсон нима учун бу дунёга келганини англашга интилади. Кимгадир буни матн орқали, бошқа бировга эса фильм ва спектакллардан тушуниш қулай. Ҳамма ҳам китоб ўқишга мажбур эмас. Қўлга китоб ололмайдиган ёки ўқишни истамайдиганларни эса изза қилиш ярамайди.
Бироқ, китоб мутолааси ўзи мавжуд бўлмаган, аммо айни пайтда ҳақиқий бир оламга шўнғиш демак. Китобхон уни ўқир экан, хаёлот ва борлиқ орасида чалкашади, чегара аста-секин йўқолиб боради. Бадиий асар шунчаки ғоялар йиғиндисигина эмас, яшаб, қайта тафаккур қилинган ҳолда ўқувчига етказилган бир олам демак. Китоб худди океан сингари — унга бутун вужудингиз билан ғарқ бўласиз, сизга оғир, баъзан ҳатто қўрқинчли ҳам бўлиши мумкин. Лекин ундан иложи борича, ичингизда янги нимадирларни кашф қилган ҳолда чиқишингиз керак. Ижтимоий тармоқлардаги қисқа матн ва постлар эса бундай тажриба бермайди.
Фундаментал китобларни мутолаа қилишга мен айнан шу йўсинда келганман.
Афтидан, айнан шунинг учун ҳам медиа соҳасида ишлайман. Мулоқот феноменининг ўзи — одамларнинг китоб, журнал, видео ёки подкаст каби турли воситалар орқали бири-бирига ғоя ва маъноларни етказиши мени ҳайратга солади.
Пировардида, ҳар бир инсон нима учун бу дунёга келганини англашга интилади. Кимгадир буни матн орқали, бошқа бировга эса фильм ва спектакллардан тушуниш қулай. Ҳамма ҳам китоб ўқишга мажбур эмас. Қўлга китоб ололмайдиган ёки ўқишни истамайдиганларни эса изза қилиш ярамайди.
Бироқ, китоб мутолааси ўзи мавжуд бўлмаган, аммо айни пайтда ҳақиқий бир оламга шўнғиш демак. Китобхон уни ўқир экан, хаёлот ва борлиқ орасида чалкашади, чегара аста-секин йўқолиб боради. Бадиий асар шунчаки ғоялар йиғиндисигина эмас, яшаб, қайта тафаккур қилинган ҳолда ўқувчига етказилган бир олам демак. Китоб худди океан сингари — унга бутун вужудингиз билан ғарқ бўласиз, сизга оғир, баъзан ҳатто қўрқинчли ҳам бўлиши мумкин. Лекин ундан иложи борича, ичингизда янги нимадирларни кашф қилган ҳолда чиқишингиз керак. Ижтимоий тармоқлардаги қисқа матн ва постлар эса бундай тажриба бермайди.
Фундаментал китобларни мутолаа қилишга мен айнан шу йўсинда келганман.
«Нотиқ билими ҳақида»
Марк Фабий Квинтилиан
Мен тавсия қилмоқчи бўлган ва одамлар қандай қилиб ўзига керакли адабиёт билан юзлашишига мисол бўладиган иккинчи китоб — қадимги Рим нотиғи ва педагоги Квинтилианнинг «Нотиқ билими ҳақида» («Institutio Oratoria») асари.
2017 йилда Ўзбекистондаги илк TED TALK'ни ташкил қилганмиз. Ўшанда ушбу соҳада ҳали нўноқроқ эканлигим сабаб нотиқлик санъатига оид адабиётларни излашга киришганман. Менга бошланғич маълумотлардан бошлаш ва мавзуни чиндан ҳам тушуниш муҳим эди. Қадимги Юнон ва Римнинг Аристотел, Цицерон сингари мутафаккир ва нотиқларига мурожаат қилганимда, Квинтилиан, айниқса, эътиборимни тортган. Унинг катта, деярли фундаментал асарини синглим Наргиза ўша пайт Америкадан олиб келган — бунинг учун ундан ҳали-ҳануз миннатдорман.
2017 йилда Ўзбекистондаги илк TED TALK'ни ташкил қилганмиз. Ўшанда ушбу соҳада ҳали нўноқроқ эканлигим сабаб нотиқлик санъатига оид адабиётларни излашга киришганман. Менга бошланғич маълумотлардан бошлаш ва мавзуни чиндан ҳам тушуниш муҳим эди. Қадимги Юнон ва Римнинг Аристотел, Цицерон сингари мутафаккир ва нотиқларига мурожаат қилганимда, Квинтилиан, айниқса, эътиборимни тортган. Унинг катта, деярли фундаментал асарини синглим Наргиза ўша пайт Америкадан олиб келган — бунинг учун ундан ҳали-ҳануз миннатдорман.
Мазкур китобнинг ўзига хослиги шундаки, тез ва тайёр «рецепт»ли кўплаб замонавий нашрлардан фарқли ўлароқ, Квинтилиан нотиқ ўзи қандай бўлиши кераклиги ҳақида мулоҳаза юритади. У техник жиҳатлардан ҳам кўра, омма қаршисига чиқадиган кишининг маънавий ва ахлоқий фазилатларига кўпроқ эътибор қаратади.
Кўпинча нотиқлик санъатини фақат камера ёки аудитория қаршисида нутқ сўзлашдан иборат деб биламиз, аслида эса у бутун инсоний мулоқотнинг асоси ҳисобланади. Биз ҳамиша далиллар келтирамиз, ўзимиз ҳақимизда сўйлаймиз, ўз нуқтаи назаримизни ҳимоя қиламиз, баҳс ва мунозараларга киришамиз. Бундай вазиятларда чиройли гапиришгина эмас, балки суҳбатдошга фикрни у нафақат далиллар, балки уларнинг ортидаги қадриятларни ҳам англай оладиган даражада етказиш муҳим.
Ушбу асарда Квинтилиан нотиқ, ўқитувчи ва талабанинг, айниқса таълим муҳитида қандай бўлиши даркорлиги хусусида батафсил мушоҳада қилади. Шу билан бирга, китоб фақат ахлоқий фалсафа билан чекланиб қолмайди. Унда омма қаршисида нутқ сўзлаш, нимани гапириш ва қандай гапиришга доир амалий усуллар ҳам баён этилган. Мен бу асарни нотиқлик санъати бўйича фундаментал ишлардан бири деб ҳисоблайман.
Кўпинча нотиқлик санъатини фақат камера ёки аудитория қаршисида нутқ сўзлашдан иборат деб биламиз, аслида эса у бутун инсоний мулоқотнинг асоси ҳисобланади. Биз ҳамиша далиллар келтирамиз, ўзимиз ҳақимизда сўйлаймиз, ўз нуқтаи назаримизни ҳимоя қиламиз, баҳс ва мунозараларга киришамиз. Бундай вазиятларда чиройли гапиришгина эмас, балки суҳбатдошга фикрни у нафақат далиллар, балки уларнинг ортидаги қадриятларни ҳам англай оладиган даражада етказиш муҳим.
Ушбу асарда Квинтилиан нотиқ, ўқитувчи ва талабанинг, айниқса таълим муҳитида қандай бўлиши даркорлиги хусусида батафсил мушоҳада қилади. Шу билан бирга, китоб фақат ахлоқий фалсафа билан чекланиб қолмайди. Унда омма қаршисида нутқ сўзлаш, нимани гапириш ва қандай гапиришга доир амалий усуллар ҳам баён этилган. Мен бу асарни нотиқлик санъати бўйича фундаментал ишлардан бири деб ҳисоблайман.
Ўқиш алгоритми
Мен ўқишнинг қатъий алгоритми асосида мутолаа қиламан ва у менга китобларни шунчаки жамлаш эмас, уларнинг контексти ва муаллифлар яшаган даврни яхшироқ тушунишга ёрдам беради. Унга кўра, асарларни, айниқса, ўзбек адабиётини йўналиш ва даврлар кетма-кетлиги бўйича ўқийман. Чунки ўзбек адабиёти фақат икки ё уч китобдангина иборат эмас — ҳар бир муаллиф ва у ижод қилган давр ўзига хос.
Мутолаани жадид адабиётидан бошлаб, уни деярли бутунлай — матнларнинг тахминан 70 фоизи, жумладан, мақолаларни ҳам ўқиб чиққанман. Уларни «Ziyo.uz» порталидан топиш мумкин. Кейин изчилликни кузатиш мақсадида, хронологик тартиб бўйича жадидларнинг шогирди ва маълум маънода издоши бўлган Ойбек ва Абдулла Қаҳҳор каби ёзувчиларнинг асарлари билан танишдим. Cўнгра Пиримқул Қодиров, Одил Ёқубов, Асқад Мухтор ва Тоғай Мурод каби адибларнинг ижодини ўргандим.
Ҳозир мустақиллик даврининг Ўткир Ҳошимов, Улуғбек Ҳамдам, Мурод Муҳаммад Дўст каби ёзувчилари ва бошқа замонавий муаллифларнинг ижодини аста-секинлик билан ўрганиб чиқяпман. Айни вақтнинг ўзида, мамлакат контекстини чуқурроқ англаш учун Ўзбекистон тарихига оид илмий адабиётларни ҳам ўқияпман. Уларнинг орасидан Адиб Ҳолид, Марианна Кемп, Клер Рузин, Вики Девис, Мая Питерсон ва Крис Форт сингари ёзувчиларнинг асарлари ҳам ўрин олган.
Мутолаани жадид адабиётидан бошлаб, уни деярли бутунлай — матнларнинг тахминан 70 фоизи, жумладан, мақолаларни ҳам ўқиб чиққанман. Уларни «Ziyo.uz» порталидан топиш мумкин. Кейин изчилликни кузатиш мақсадида, хронологик тартиб бўйича жадидларнинг шогирди ва маълум маънода издоши бўлган Ойбек ва Абдулла Қаҳҳор каби ёзувчиларнинг асарлари билан танишдим. Cўнгра Пиримқул Қодиров, Одил Ёқубов, Асқад Мухтор ва Тоғай Мурод каби адибларнинг ижодини ўргандим.
Ҳозир мустақиллик даврининг Ўткир Ҳошимов, Улуғбек Ҳамдам, Мурод Муҳаммад Дўст каби ёзувчилари ва бошқа замонавий муаллифларнинг ижодини аста-секинлик билан ўрганиб чиқяпман. Айни вақтнинг ўзида, мамлакат контекстини чуқурроқ англаш учун Ўзбекистон тарихига оид илмий адабиётларни ҳам ўқияпман. Уларнинг орасидан Адиб Ҳолид, Марианна Кемп, Клер Рузин, Вики Девис, Мая Питерсон ва Крис Форт сингари ёзувчиларнинг асарлари ҳам ўрин олган.
«‘Ҳикояси' бор китоблар жону дилим»
Подкастларга ишқибоз эканимга қарамай, аудиокитоб форматини ҳеч хушламайман. Доим қоғоз китобларни афзал биламан — бу, эҳтимол, ўзим «ёзадиган инсон сифатида» ўқимай туриб, ижод қилолмаслигим билан боғлиқдир.
Янги китобларни камдан-кам ҳолларда сотиб оламан. Одатда эски ва ҳатто хориж нашрларини қидираман. Уларнинг олдинги эгаси томонидан «ёзилган» ўз ҳикояси, руҳи бўлади. Майли, китоб эски бўлсин ёки бут эмасдир, лекин бу унинг ўқилганини, унинг «яшагани»ни билдиради. Жавонда ётган янги китоб эса ҳақиқий ҳаёт қандайлигидан ҳали бехабар.
Камёб нашрлар, масалан, совет даврида ижод қилган адибларнинг бозордан топиш қийин бўлган китобларини коллекция қилишни яхши кўраман ва уларни тўплаб бораман.
Масалан, менда Садриддин Айний қаламига мансуб айнан бир китобининг турли нашрдаги бир нечта нусхаси бор, сабаби улар иккиламчи бозорда деярли қолмаган. Бундай китобларни топгудек бўлсам, ўша заҳотиёқ сотиб оламан. Бундай китоблар атиги 20−30 минг сўм — нархи жуда арзон, қадру-қиммати эса баланд. Бу Пиримқул Қодировнинг асарларига ҳам тааллуқли — ҳозир унинг «Қора кўзлар», «Уч илдиз» каби асарларини деярли топиб бўлмайди.
Янги китобларни камдан-кам ҳолларда сотиб оламан. Одатда эски ва ҳатто хориж нашрларини қидираман. Уларнинг олдинги эгаси томонидан «ёзилган» ўз ҳикояси, руҳи бўлади. Майли, китоб эски бўлсин ёки бут эмасдир, лекин бу унинг ўқилганини, унинг «яшагани»ни билдиради. Жавонда ётган янги китоб эса ҳақиқий ҳаёт қандайлигидан ҳали бехабар.
Камёб нашрлар, масалан, совет даврида ижод қилган адибларнинг бозордан топиш қийин бўлган китобларини коллекция қилишни яхши кўраман ва уларни тўплаб бораман.
Масалан, менда Садриддин Айний қаламига мансуб айнан бир китобининг турли нашрдаги бир нечта нусхаси бор, сабаби улар иккиламчи бозорда деярли қолмаган. Бундай китобларни топгудек бўлсам, ўша заҳотиёқ сотиб оламан. Бундай китоблар атиги 20−30 минг сўм — нархи жуда арзон, қадру-қиммати эса баланд. Бу Пиримқул Қодировнинг асарларига ҳам тааллуқли — ҳозир унинг «Қора кўзлар», «Уч илдиз» каби асарларини деярли топиб бўлмайди.
«Нисбийлик ва мутлақлик»
Феррол Сеймс
Мен учун бағоят муҳим бўлган учинчи китоб — америкалик ёзувчи Феррол Сеймснинг «Нисбийлик ва мутлақлик» («Relative and Absolute») асари.
Таъкидлаганимдек, икки йил давомида Алабама штатида яшаганман. Ирқчилик, фуқаролар уруши, қуллик ва пахта эксплуатацияси тарихи билан «бой» бўлган Американинг ушбу жануби, ўз солномасидаги қора боблар туфайли «дунёга келган» адабиёт, Уилям Фолкнер, Теннесси Уилямс, Ҳарпер Ли ва Фенни Флегг сингари буюк ёзувчилари билан ҳам маълум.
Жоржия штатидан бўлган Феррол Сеймсни алоҳида таъкидлашни хоҳлардим. У деярли бутун умр шифокор бўлиб ишлаган ва беморларидан ижтимоий-сиёсий тизимнинг одамлар ҳаётига таъсири — қашшоқлик, оила муносабатлари, вояга етишда юзага келадиган қийинчиликлар ҳақида кўплаб ҳикояларни эшитган. Нафақага яқин ёзишни бошлаган ва кейинчалик таниқли муаллифга айланган.
Таъкидлаганимдек, икки йил давомида Алабама штатида яшаганман. Ирқчилик, фуқаролар уруши, қуллик ва пахта эксплуатацияси тарихи билан «бой» бўлган Американинг ушбу жануби, ўз солномасидаги қора боблар туфайли «дунёга келган» адабиёт, Уилям Фолкнер, Теннесси Уилямс, Ҳарпер Ли ва Фенни Флегг сингари буюк ёзувчилари билан ҳам маълум.
Жоржия штатидан бўлган Феррол Сеймсни алоҳида таъкидлашни хоҳлардим. У деярли бутун умр шифокор бўлиб ишлаган ва беморларидан ижтимоий-сиёсий тизимнинг одамлар ҳаётига таъсири — қашшоқлик, оила муносабатлари, вояга етишда юзага келадиган қийинчиликлар ҳақида кўплаб ҳикояларни эшитган. Нафақага яқин ёзишни бошлаган ва кейинчалик таниқли муаллифга айланган.
Сеймс ўзининг «Нисбийлик ва мутлақлик» номли асарида мактаб газетасини юритувчи, кўпни кўрган мўйсафиддан интервью олган ўқувчилар ҳақида ҳикоя қилади. Ўқувчилар қуллик, фуқаролар уруши, сиёсий воқеалар ва уларнинг авлодларга таъсири ҳақида саволлар беришади.
Китоб муаллифнинг ўта радикал ўнг ё сўл баҳо бермаслиги билан ўзига хос. Сеймс тарих ва воқеаларга марказий, вазмин назарни сақлаб қолади. У ўтмишга радикал баҳо бериш, замонавий дунёда кескин оқибатларга олиб келиши мумкинлигини кўрсатади. Баъзан ҳозир бизга ғайритабиий туюладиган нарсалар ўтмишда одатий ҳол бўлган.
Ушбу китоб ҳаёт ва ҳодисаларга кузатувчи сифатида — четдан туриб, холис, оний узил-кесил жавоб бериш заруриятисиз қарашни ўргатади. Кескин қарашлар кўпинча миллионлаб кишиларнинг тақдирини белгилаётган даврда, бу каби адабиёт инсонларга, тарихга ва жамиятга нисбатан соғлом ва вазмин ёндашувни сақлашга ёрдам беради. Айнан шунинг учун ҳам китобларни ўқиш муҳим — улар биз яшаётган реалликни чуқурроқ англаш имконини беради.
Китоб муаллифнинг ўта радикал ўнг ё сўл баҳо бермаслиги билан ўзига хос. Сеймс тарих ва воқеаларга марказий, вазмин назарни сақлаб қолади. У ўтмишга радикал баҳо бериш, замонавий дунёда кескин оқибатларга олиб келиши мумкинлигини кўрсатади. Баъзан ҳозир бизга ғайритабиий туюладиган нарсалар ўтмишда одатий ҳол бўлган.
Ушбу китоб ҳаёт ва ҳодисаларга кузатувчи сифатида — четдан туриб, холис, оний узил-кесил жавоб бериш заруриятисиз қарашни ўргатади. Кескин қарашлар кўпинча миллионлаб кишиларнинг тақдирини белгилаётган даврда, бу каби адабиёт инсонларга, тарихга ва жамиятга нисбатан соғлом ва вазмин ёндашувни сақлашга ёрдам беради. Айнан шунинг учун ҳам китобларни ўқиш муҳим — улар биз яшаётган реалликни чуқурроқ англаш имконини беради.
Ўзбек адабиётини таржима қилиш ва оммалаштириш аҳамияти ҳақида
Мен рус, инглиз ва ўзбек тилларида ўқийман. Ўзбекчани адабий тил даражасида билмаганим учун менга рус ва инглиз тилларида мутолаа қилиш анча осон.
Ўзбек адабиёти ниҳоятда бой. Тарихда ном қолдирган атоқли адибларимиз, ҳозирги кунда ижод қилаётган замондош ёзувчиларимиз бор. Уларнинг ижодий ишлари ҳақиқий маданий хазина бироқ улар, афсуски, етарлича машҳур эмас. Бу катта муаммо, шунинг учун ҳам ўзбек асарларини қўлимдан келганча, масалан, ўзимнинг муаллифлик Telegram каналим орқали тарғиб қилишга ҳаракат қиламан.
Биз ўзбек тилидаги адабиётни оммалаштиришимиз зарур, чунки у юртимизнинг ҳикоя қилиш услубини, маданиятини ва ўзига хослигини акс эттиради. Лекин айни пайтда уни бошқа тилларга, жумладан, рус тилига ҳам таржима қилиш муҳим. Бугунги кунда рус тилидаги ўзбек адабиётини фақат букинист дўконларидан топиш мумкин, ва у деярли ҳар доим совет нашрлари бўлади.
Ўзбек адабиёти ниҳоятда бой. Тарихда ном қолдирган атоқли адибларимиз, ҳозирги кунда ижод қилаётган замондош ёзувчиларимиз бор. Уларнинг ижодий ишлари ҳақиқий маданий хазина бироқ улар, афсуски, етарлича машҳур эмас. Бу катта муаммо, шунинг учун ҳам ўзбек асарларини қўлимдан келганча, масалан, ўзимнинг муаллифлик Telegram каналим орқали тарғиб қилишга ҳаракат қиламан.
Биз ўзбек тилидаги адабиётни оммалаштиришимиз зарур, чунки у юртимизнинг ҳикоя қилиш услубини, маданиятини ва ўзига хослигини акс эттиради. Лекин айни пайтда уни бошқа тилларга, жумладан, рус тилига ҳам таржима қилиш муҳим. Бугунги кунда рус тилидаги ўзбек адабиётини фақат букинист дўконларидан топиш мумкин, ва у деярли ҳар доим совет нашрлари бўлади.
Ўзбек адабиётини оммалаштирмоқчи бўлсак, уни бир вақтнинг ўзида учта — ўзбек, рус ва инглиз тилларида тарғиб қилишимиз керак. Беҳбудий ҳам дунёни англаш, унга «очилиш» учун инсоннинг тўрт тилни билиши муҳимлигини таъкидлаган.
Ойбек ва Абдулла Қаҳҳорнинг асарлари рус тилида мавжудлиги учун уларнинг Россияда машҳурлиги бунга ёрқин мисол бўла олади. Биз адабиётдан фақат маданий мерос сифатида эмас, балки интеллектуал капитал сифатида ҳам фойдаланишимиз мумкин. Муаллифнинг асари дунёнинг ўнта тилига таржима қилинса, зўрку, ахир.
Шу билан бирга, ўзбек тилини ўрганишдан бош тортиб, фақат рус тилида ўқийдиганлар, маданий контекстнинг бир қисмини ўтказиб юборади, деб ҳисоблайман. Менинг ўзбек тилим мукаммал эмас, лекин ўқишга, гапиришга ҳаракат қиламан. Тилга, ватанга ҳурмат сифатида ҳам ўзбек тилида, ҳам рус тилида китоб чиқардим.
Ойбек ва Абдулла Қаҳҳорнинг асарлари рус тилида мавжудлиги учун уларнинг Россияда машҳурлиги бунга ёрқин мисол бўла олади. Биз адабиётдан фақат маданий мерос сифатида эмас, балки интеллектуал капитал сифатида ҳам фойдаланишимиз мумкин. Муаллифнинг асари дунёнинг ўнта тилига таржима қилинса, зўрку, ахир.
Шу билан бирга, ўзбек тилини ўрганишдан бош тортиб, фақат рус тилида ўқийдиганлар, маданий контекстнинг бир қисмини ўтказиб юборади, деб ҳисоблайман. Менинг ўзбек тилим мукаммал эмас, лекин ўқишга, гапиришга ҳаракат қиламан. Тилга, ватанга ҳурмат сифатида ҳам ўзбек тилида, ҳам рус тилида китоб чиқардим.
Матнни Сабина Давлетмурадова тайёрлади.
Фотосуратлар муаллифи: Евгений Сорочин.
Матн ва график материалларга бўлган барча ҳуқуқлар Gazeta’га тегишли.
Gazeta’да эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан
ҳавола орқали танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
