Фото: Евгений Cорочин / Gazeta
Нима ўқиймиз?
Шоира Тилланисо Нурёғди тавсия қилади
Gazeta ва Yandex Books биргаликда жамоат арбоблари ва адибларнинг китоб жавонларига назар ташлайди. Лойиҳанинг Халқаро китоб улашиш кунига бағишланган бу галги сонида — шоира, ношир ва филология фанлари бўйича фалсафа доктори Тилланисо Нурёғди мутолаанинг аҳамияти, нима учун бугун ўқиш қўпроқ шахсий танлов экани ва ўзи севган китоблар ҳақидаги мулоҳазалари билан бўлишади.
Gazeta ва Yandex Books биргаликда жамоат арбоблари ва адибларнинг китоб жавонларига назар ташлайди. Лойиҳанинг Халқаро китоб улашиш кунига бағишланган бу галги сонида — шоира, ношир ва филология фанлари бўйича фалсафа доктори Тилланисо Нурёғди мутолаанинг аҳамияти, нима учун бугун ўқиш қўпроқ шахсий танлов экани ва ўзи севган қитоблар ҳақидаги мулоҳазалари билан бўлишади.
«Нима ўқиймиз?» лойиҳаси китобхонлик маданиятини янада оммавийлаштириш мақсадида бошланган. Биз бу лойиҳада китоб жавонлари олдида олимлар, ёзувчилар, шоирлар, таржимонлар, журналистлар ва жамоат фаоллари билан уларнинг назарида ўқиш шарт бўлган китоблар ва умуман адабиёт ҳақида суҳбатлашамиз.
Мутолаа — бу эҳтиёж
Қачон, қандай китобни мутолаа қилиш, ички ҳолат ва эҳтиёж билан боғлиқ бўлади, назаримда. Мен ўзим астойдил ўқишга 17 ёшдан сўнг киришганман. Унгача фақат абитуриент сифатида тайёргарлик учун ўқиганман. Бунга мактаб ва туман кутубхоналарида китобларнинг камлиги, сотувда деярли йўқлиги ҳам қайсидир маънода сабаб бўлган.
Бакалаврга кирганда қандайдир ички чанқоқни ҳис қилганман. Ортга қараб,
«китоб ўқимабман-ку», деган англаш бўлгач, ўша бўшлиқни қўлимга тушган ҳар қандай китоб мутолааcи билан тўлдирганман. Олти йил давомида деярли узлуксиз ўқидим ва бу ҳаётимнинг асосий машғулотига айланди.
Талабаликдан кутувларим ўзини оқламагач, диний-маърифий китоблар — тасаввуфга оид адабиётлар, Румийнинг китоблари ва «Фарзи айн»дан тасалли қидирганман.
Тинимсиз мутолаа ўз-ўзидан классик адабиётга — Достоевский, Кавабата, Гёте
ва Стендаль сингари адибларининг асарларига етаклаган. Жаҳон адабиётидан, айниқса, Толстойнинг «Анна Каренина»си бошқача таассурот қолдирган. Инсоннинг кечинмалари, ер ислоҳотлари, суд-ҳуқуқ тизими, дин ва аёллар эркинлиги сингари масалаларни бу қадар чўнг қамраб, теран ёритилиши даҳолик-ку, ахир.
Бакалаврга кирганда қандайдир ички чанқоқни ҳис қилганман. Ортга қараб,
«китоб ўқимабман-ку», деган англаш бўлгач, ўша бўшлиқни қўлимга тушган ҳар қандай китоб мутолааcи билан тўлдирганман. Олти йил давомида деярли узлуксиз ўқидим ва бу ҳаётимнинг асосий машғулотига айланди.
Талабаликдан кутувларим ўзини оқламагач, диний-маърифий китоблар — тасаввуфга оид адабиётлар, Румийнинг китоблари ва «Фарзи айн»дан тасалли қидирганман.
Тинимсиз мутолаа ўз-ўзидан классик адабиётга — Достоевский, Кавабата, Гёте
ва Стендаль сингари адибларининг асарларига етаклаган. Жаҳон адабиётидан, айниқса, Толстойнинг «Анна Каренина»си бошқача таассурот қолдирган. Инсоннинг кечинмалари, ер ислоҳотлари, суд-ҳуқуқ тизими, дин ва аёллар эркинлиги сингари масалаларни бу қадар чўнг қамраб, теран ёритилиши даҳолик-ку, ахир.
Орада ўзбек шеъриятининг — ўзим учун руҳият жиҳатидан кўпроқ яқин бўлган ўтган асрнинг 80-йиллар авлодларига мурожаат қилдим. Ҳалима Худойбердиева, Фахриёр, Баҳром Рўзимуҳаммад, Улуғбек Ҳамдамнинг шеърларидан илҳомландим.
25−26 ёшдан кейин эса фалсафий, жамиятни таҳлил қилишга ундайдиган китоблар билан танишдим. Бу жараён таъкидлаганимдек, ўз-ўзидан содир бўлгани учун дастлаб фалсафий адабиётлар, мавжудликка таъсир қилишга қизиқиш уйғонаётганидан бехабар бўлганман.
Ницшенинг «Зардўшт таваллоси» («Also sprach Zarathustra»), «Дажжол» («Der Antichrist. Fluch auf das Christenthum»)и, Зигмун Фрейд, Жеймс Фрезерларнинг китоблари ва Карл Густав Юнгнинг архетиплар ҳақидаги асаридан ҳаётимни илмга солинган ҳолда кўришни, ўзим, жамият ва сиёсий вазиятни таҳлил қилишни ўргандим.
Ҳаётимнинг ҳозирги босқичидаги мутолаа эса кўпроқ — ноширлик фаолиятим, ўзим таржима қилаётган асарлар билан боғлиқ. Уларнинг орасидан Нобель совриндори Октавио Пазнинг «Бланко» поэмасини алоҳида таъкидлашни хоҳлардим. Сабаби, у шунчаки шеърият ёки фалсафа эмас — Ҳиндистон ва Мексика маданиятлари, вақт-фазо идроки, ранглар, сезги ҳамда англаш жараёнининг босқичларини ўзида жамлаган ажойиб асар.
Умуман, адабиётда, шеъриятда янгиланиш бўлиши учун дунёдан таъсирланиш керак, шакл ўзгарсагина — мазмун ўзгаради, деб ҳисоблайман.
25−26 ёшдан кейин эса фалсафий, жамиятни таҳлил қилишга ундайдиган китоблар билан танишдим. Бу жараён таъкидлаганимдек, ўз-ўзидан содир бўлгани учун дастлаб фалсафий адабиётлар, мавжудликка таъсир қилишга қизиқиш уйғонаётганидан бехабар бўлганман.
Ницшенинг «Зардўшт таваллоси» («Also sprach Zarathustra»), «Дажжол» («Der Antichrist. Fluch auf das Christenthum»)и, Зигмун Фрейд, Жеймс Фрезерларнинг китоблари ва Карл Густав Юнгнинг архетиплар ҳақидаги асаридан ҳаётимни илмга солинган ҳолда кўришни, ўзим, жамият ва сиёсий вазиятни таҳлил қилишни ўргандим.
Ҳаётимнинг ҳозирги босқичидаги мутолаа эса кўпроқ — ноширлик фаолиятим, ўзим таржима қилаётган асарлар билан боғлиқ. Уларнинг орасидан Нобель совриндори Октавио Пазнинг «Бланко» поэмасини алоҳида таъкидлашни хоҳлардим. Сабаби, у шунчаки шеърият ёки фалсафа эмас — Ҳиндистон ва Мексика маданиятлари, вақт-фазо идроки, ранглар, сезги ҳамда англаш жараёнининг босқичларини ўзида жамлаган ажойиб асар.
Умуман, адабиётда, шеъриятда янгиланиш бўлиши учун дунёдан таъсирланиш керак, шакл ўзгарсагина — мазмун ўзгаради, деб ҳисоблайман.
«Оқсоч ҳикояси»
Маргарет Атвуд
Аёллар ва уларнинг жамиятдаги ўрни билан боғлиқ масалаларни чуқурроқ англашимга Виржиния Вулфнинг «Шахсий хона» («A Room of One’s Own»), Керолайн Криадо Переснинг «Кўринмас аёллар» («Invisible Women») ҳамда Сьюзен Сонтагнинг «Камп ҳақида қайдлар» («Notes on “Camp”»)и катта таъсир кўрсатган. Уларнинг орасида Маргарет Атвуднинг «Оқсоч ҳикояси» («The Handmaid’s Tale») ҳам алоҳида ўринга эга.
Агар Толстой ва Достоевский адабиётнинг отахонлари бўлса, Маргарет Атвудни ёзувчилар онахони дейиш мумкин. У аёл адиблар орасида услуб яратиш борасида беназир, дистопия жанрида эса — Жорж Оруэллнинг утопиядаги мавқеига тенг даражада.
«Booker Prize», «Nebula Award» ва «Prometheus Award» мукофотларига сазовор бўлган «Оқсоч ҳикояси» аёл тақдири мисолида тоталитар тузум инсонни қандай емириши ва охир-оқибат қандай ҳалокатга етаклашини кўрсатади.
Фарзанд туғган аёлнинг мавқейи кўтарилиши, фертил ёшдаги хотин-қизларнинг (аёл ҳомиладор бўлиши мумкин бўлган репродуктив давр — таҳр.) чўриликка маҳкум этилиши, тизимли камситилиш — буларнинг барчаси ушбу антиутопияда жамланган. Асарни нафақат аёллар масаласини англаш, балки умуман дистопия моҳиятини тушуниш учун ҳам ўқиб кўриш керак.
«Booker Prize», «Nebula Award» ва «Prometheus Award» мукофотларига сазовор бўлган «Оқсоч ҳикояси» аёл тақдири мисолида тоталитар тузум инсонни қандай емириши ва охир-оқибат қандай ҳалокатга етаклашини кўрсатади.
Фарзанд туғган аёлнинг мавқейи кўтарилиши, фертил ёшдаги хотин-қизларнинг (аёл ҳомиладор бўлиши мумкин бўлган репродуктив давр — таҳр.) чўриликка маҳкум этилиши, тизимли камситилиш — буларнинг барчаси ушбу антиутопияда жамланган. Асарни нафақат аёллар масаласини англаш, балки умуман дистопия моҳиятини тушуниш учун ҳам ўқиб кўриш керак.
Шу ўринда, нафақат китоб, балки табиий жараёнлар ҳам инсонни ўзгартириши — аслида ҳаётнинг ўзи энг катта муаллим эканини таъкидлашни хоҳлардим. Оила қуриш, фарзандли бўлиш каби босқичлар руҳият, тана ва шахсиятни тубдан ўзгартиради. Китоблар эса шу жараёнларни тушуниш, моҳиятини англаш ва ҳаётнинг турли босқичларидан енгилроқ ўтишга кўмаклашади.
Китоблар реалликка таъсир қиладиган шахсият яратади
Маълумот олиш инсониятнинг энг қадимий эҳтиёжларидан. Бу эҳтиёж турли даврларда, хилма-хил кўринишда қондирилган. Яқин ўтмишда бозорларда қиссагўйлардан пул тўлаб, ҳикоя эшитилган. Телевизор, радио бўлмаган пайт — тўйларда, хонадонларда «Гўрўғли» сингари достонлардан парчалар ўқилган.
70−80 йилларда бу эҳтиёж китоб ва матбуот орқали оммавий тус олган. Газета ва китоблар жуда кўп нусхада чоп этилган. Биргина «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг ўзи 200−300 минг ададда чиқиб, бир ҳафтанинг ичида сотилган. Шу билан бирга, ўша даврда диплом — иш, мавқе ва «ўсиш» деган тушунча билан тенг бўлган. Яъни ҳокимият ёки маълум лавозимга эришиш учун керак эди.
Моддий барқарорлик — у берадиган ҳузур-ҳаловат муҳимроқ ҳисобланган капиталистик жамиятда эса мутолаа инсоннинг шахсий танлови ва иродасига боғлиқ бўлиб қолди. Бу иродани кимдир дастлаб ўзини мажбурлаш, яна кимдир эса масалан «Атом одатлар» сингари китоблар таъсирида чиниқтиради.
Мен бир ярим йилдан буён, ҳар куни ярим соат китоб мутолаасига вақт ажратаман. Замонавий адабиётдан таъсирланишим, илмий-фалсафий китобларни ёқтиришимга қарамай, классик адабиётни ҳам мунтазам равишда ўқийман. Ҳамфикр бўлмаган муаллифларнинг асарларига ҳам назар ташлайман — бу фикрий қотиб қолмаслик, синтез қилиш ва бадиий тил завқини ҳис қилиш учун бир имконият.
70−80 йилларда бу эҳтиёж китоб ва матбуот орқали оммавий тус олган. Газета ва китоблар жуда кўп нусхада чоп этилган. Биргина «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг ўзи 200−300 минг ададда чиқиб, бир ҳафтанинг ичида сотилган. Шу билан бирга, ўша даврда диплом — иш, мавқе ва «ўсиш» деган тушунча билан тенг бўлган. Яъни ҳокимият ёки маълум лавозимга эришиш учун керак эди.
Моддий барқарорлик — у берадиган ҳузур-ҳаловат муҳимроқ ҳисобланган капиталистик жамиятда эса мутолаа инсоннинг шахсий танлови ва иродасига боғлиқ бўлиб қолди. Бу иродани кимдир дастлаб ўзини мажбурлаш, яна кимдир эса масалан «Атом одатлар» сингари китоблар таъсирида чиниқтиради.
Мен бир ярим йилдан буён, ҳар куни ярим соат китоб мутолаасига вақт ажратаман. Замонавий адабиётдан таъсирланишим, илмий-фалсафий китобларни ёқтиришимга қарамай, классик адабиётни ҳам мунтазам равишда ўқийман. Ҳамфикр бўлмаган муаллифларнинг асарларига ҳам назар ташлайман — бу фикрий қотиб қолмаслик, синтез қилиш ва бадиий тил завқини ҳис қилиш учун бир имконият.
Масалан, рилс кўриш китоб ўқишдан кўра кўпроқ дофамин беради. Шунингдек, мутолаадан бошқа нарсалар билан шуғулланиб ҳам янги билимларни ўзлаштириш мумкин. Лекин айнан китоб ўқиш — мия ҳужайраларини фаоллаштириб, диққатни жамлашга ёрдам беради.
Қолаверса, ҳар қандай ихтиронинг асоси ҳисобланган образли фикрлашни ҳам шакллантиради. Бироқ тасаввур кенгайгани сари китобни ҳаёт билан таққослаш, баъзида ҳафсала пир бўлиши ҳам мумкин.
Ўсмирлигимда китоблардан нафратланган, уларни ёқиб юборгим келган давр бўлган. Ўқиганларим ҳаётдан йироқдек, ўзимни алдангандек ҳис қилганман. Лекин кейин бу бир парадокс экани — ҳақиқатга тўғри келмайдиган китоблар ўша реалликка таъсир қила оладиган шахсият яратишини тушуниб етганман. Уларсиз, борлиқда йўққа айланишим, шахс бўлолмаслигим мумкинлигини англаганман.
Қолаверса, ҳар қандай ихтиронинг асоси ҳисобланган образли фикрлашни ҳам шакллантиради. Бироқ тасаввур кенгайгани сари китобни ҳаёт билан таққослаш, баъзида ҳафсала пир бўлиши ҳам мумкин.
Ўсмирлигимда китоблардан нафратланган, уларни ёқиб юборгим келган давр бўлган. Ўқиганларим ҳаётдан йироқдек, ўзимни алдангандек ҳис қилганман. Лекин кейин бу бир парадокс экани — ҳақиқатга тўғри келмайдиган китоблар ўша реалликка таъсир қила оладиган шахсият яратишини тушуниб етганман. Уларсиз, борлиқда йўққа айланишим, шахс бўлолмаслигим мумкинлигини англаганман.
«Билганингдан халос бўлиб»
Жидду Кришнамурти
Кришнамуртининг фалсафа, психология ва диний билимларни бирлаштирган «Билганингдан халос бўлиб» китобини ўзбек тилига таржима қилдим, яқинда нашр қилинади. Ушбу китоб тиниқ онг, диққат ва ички осойишталикка эришишга йўл кўрсатади.
Инсон хотиралар, фикрлар, ташқи қобиқ ва ҳиссиётлар билан тўла. Биз улардан, фориғ бўлсакгина ҳаловат топамиз. Тасаввуфга ўхшаб кетадиган бу фикр асарда фалсафа тили билан ифодаланади. Ҳар бир лаҳзадан баҳра олиш, ҳислар ва фикрларга маҳкум бўлмаслик — бу ҳақиқий озодлик.
Инсон хотиралар, фикрлар, ташқи қобиқ ва ҳиссиётлар билан тўла. Биз улардан, фориғ бўлсакгина ҳаловат топамиз. Тасаввуфга ўхшаб кетадиган бу фикр асарда фалсафа тили билан ифодаланади. Ҳар бир лаҳзадан баҳра олиш, ҳислар ва фикрларга маҳкум бўлмаслик — бу ҳақиқий озодлик.
Бугун инсонлар ўзларида ўй-фикр ва туйғулар кўплигидан қийналади. Кришнамурти эса ҳар қандай туйғу, ўй-фикр кечанинг маҳсули эканини, инсон ҳар куни янги одамга айланса, улардан қийналмаслигини айтади.
Аммо бунга эришиш мажбуран бўлмайди, у табиий равишда содир бўлиши керак. Кришнамурти шундай дейди: «Излама. Ҳеч нарсани излама. Бу китобдан ҳам излама. Шунчаки ўқи».
Аммо бунга эришиш мажбуран бўлмайди, у табиий равишда содир бўлиши керак. Кришнамурти шундай дейди: «Излама. Ҳеч нарсани излама. Бу китобдан ҳам излама. Шунчаки ўқи».
Китоб улашиш
Китобни совға сифатида бериш ёки олишда унинг мазмуни билан бирга, чиройли полиграфияси ва эстетик қадоққа эгалиги ҳам муҳим деб ўйлайман. Шунда одамга ёқимли бўлади.
Тахминан 8−9 йил аввал дўстим Феруз Муҳаммад «Минг бир кеча»нинг саккиз томлик тўпламини совға қилган. Кўримли бўлгани, қолаверса мен дунёдаги энг яхши китоблардан бири деб ҳисоблаганим учун ҳам жуда хурсанд бўлганман.
Тахминан 8−9 йил аввал дўстим Феруз Муҳаммад «Минг бир кеча»нинг саккиз томлик тўпламини совға қилган. Кўримли бўлгани, қолаверса мен дунёдаги энг яхши китоблардан бири деб ҳисоблаганим учун ҳам жуда хурсанд бўлганман.
Шунингдек, Тожикистон халқ артисти Жўрабек Муродов ҳақидаги альбом-китобни ҳам мана шундай қадрли совға деб биламан. Сабаби уни менга Тожикистон халқ шоираси — Эрон шеъриятида ҳам ўз ўрнига эга бўлган Фарзона берган.
Китобни совға сифатида улашиш яхши, албатта. Лекин менга қолса бунинг учун алоҳида сана ёки муҳим воқеани кутиш шарт эмас. Китоб олиб-бериш — табиий, сабабсиз ҳам такрорланадиган одатий ҳол бўлиши керак.
Китобни совға сифатида улашиш яхши, албатта. Лекин менга қолса бунинг учун алоҳида сана ёки муҳим воқеани кутиш шарт эмас. Китоб олиб-бериш — табиий, сабабсиз ҳам такрорланадиган одатий ҳол бўлиши керак.
«Жазирамадаги одамлар»
Луқмон Бўрихон
Ушбу асарни ўқишимга бир танишим ёзган тақриз сабаб бўлди. Унда китоб мавзу ва ўсмир руҳиятини ёритиши жиҳатидан «Жавдарзордаги халоскор» билан солиштирилган, лекин «Жазирамадаги одамлар» анча яхшироқ экани таъкидланган. Тақриздаги «Афсуски, биз ўзбек адабиётини етарлича қадрламаймиз», деган фикр менинг Луқмон Бўрихон ижодини ўрганишимга туртки бўлди.
Асар Чингиз Айтматовнинг «Жамила»сига ўхшаб кетади. 60−70 йиллар ҳаёти ҳақидаги китоб совет ислоҳотлари, чўллаштириш ва уларнинг оқибатларини таҳлил қилишга ундайди. Шу билан бирга, ёш йигитларнинг афғон урушига кетиб, қурбон бўлиши, яқинларининг азобини акс эттиради.
Аслида ўзбек адабиётида сара, дунё бестселлерларидан қолишмайдиган бу каби асарлар бир талай. Улар ўқилиши учун алоҳида популяризация шарт эмас. Биринчи галда, ўзимизни қадрлашни ўрганишимиз — онг остида ўзимизни иккинчи сорт миллат сифатида кўришни бас қилишимиз лозим.
Бунинг учун жамиятда, масалан, Қозоғистонда кузатилаётгани каби постколониал онг ислоҳоти ўтказилиши керак. Ўшанда нафақат адабиёт, балки маданият ва санъат ҳамда бошқа соҳаларга ҳам муносабат ўзгаради.
Аслида ўзбек адабиётида сара, дунё бестселлерларидан қолишмайдиган бу каби асарлар бир талай. Улар ўқилиши учун алоҳида популяризация шарт эмас. Биринчи галда, ўзимизни қадрлашни ўрганишимиз — онг остида ўзимизни иккинчи сорт миллат сифатида кўришни бас қилишимиз лозим.
Бунинг учун жамиятда, масалан, Қозоғистонда кузатилаётгани каби постколониал онг ислоҳоти ўтказилиши керак. Ўшанда нафақат адабиёт, балки маданият ва санъат ҳамда бошқа соҳаларга ҳам муносабат ўзгаради.
Фотосуратлар муаллифи: Евгений Сорочин.
Матн ва график материалларга бўлган барча ҳуқуқлар Gazeta’га тегишли.
Gazeta’да эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан
ҳавола орқали танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
