Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta
Nima o‘qiymiz?
Shoira Tillaniso Nuryogʻdi tavsiya qiladi
Gazeta va Yandex Books birgalikda jamoat arboblari va adiblarning kitob javonlariga nazar tashlaydi. Loyihaning Xalqaro kitob ulashish kuniga bagʻishlangan bu galgi sonida — shoira, noshir va filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori Tillaniso Nuryogʻdi mutolaaning ahamiyati, nima uchun bugun oʻqish koʻproq shaxsiy tanlov ekani va oʻzi sevgan kitoblar haqidagi mulohazalari bilan boʻlishadi.
Gazeta va Yandex Books birgalikda jamoat arboblari va adiblarning kitob javonlariga nazar tashlaydi. Loyihaning Xalqaro kitob ulashish kuniga bagʻishlangan bu galgi sonida — shoira, noshir va filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori Tillaniso Nuryogʻdi mutolaaning ahamiyati, nima uchun bugun oʻqish koʻproq shaxsiy tanlov ekani va oʻzi sevgan kitoblar haqidagi mulohazalari bilan boʻlishadi.
“Nima oʻqiymiz?” loyihasi kitobxonlik madaniyatini yanada ommaviylashtirish maqsadida boshlangan. Biz bu loyihada kitob javonlari oldida olimlar, yozuvchilar, shoirlar, tarjimonlar, jurnalistlar va jamoat faollari bilan ularning nazarida oʻqish shart boʻlgan kitoblar va umuman adabiyot haqida suhbatlashamiz.
Mutolaa — bu ehtiyoj
Qachon, qanday kitobni mutolaa qilish, ichki holat va ehtiyoj bilan bog‘liq bo‘ladi, nazarimda. Men o‘zim astoydil o‘qishga 17 yoshdan so‘ng kirishganman. Ungacha faqat abituriyent sifatida tayyorgarlik uchun o‘qiganman. Bunga maktab va tuman kutubxonalarida kitoblarning kamligi, sotuvda deyarli yo‘qligi ham qaysidir ma’noda sabab bo‘lgan.
Bakalavrga kirganda qandaydir ichki chanqoqni his qilganman. Ortga qarab,
“kitob o‘qimabman-ku”, degan anglash bo‘lgach, o‘sha bo‘shliqni qo‘limga tushgan har qanday kitob mutolaasi bilan to‘ldirganman. Olti yil davomida deyarli uzluksiz o‘qidim va bu hayotimning asosiy mashg‘ulotiga aylandi. Talabalikdan kutuvlarim o‘zini oqlamagach, diniy-ma’rifiy kitoblar — tasavvufga oid adabiyotlar, Rumiyning kitoblari va “Farzi ayn”dan tasalli qidirganman.
Tinimsiz mutolaa o‘z-o‘zidan klassik adabiyotga Dostoyevskiy, Kavabata, Gyote va
Stendal singari adiblarining asarlariga yetaklagan. Jahon adabiyotidan, ayniqsa, Tolstoyning “Anna Karenina“si boshqacha taassurot qoldirgan. Insonning kechinmalari, yer islohotlari, sud-huquq tizimi, din va ayollar erkinligi singari masalalarni bu qadar cho‘ng qamrab, teran yoritilishi daholik-ku, axir.
Bakalavrga kirganda qandaydir ichki chanqoqni his qilganman. Ortga qarab,
“kitob o‘qimabman-ku”, degan anglash bo‘lgach, o‘sha bo‘shliqni qo‘limga tushgan har qanday kitob mutolaasi bilan to‘ldirganman. Olti yil davomida deyarli uzluksiz o‘qidim va bu hayotimning asosiy mashg‘ulotiga aylandi. Talabalikdan kutuvlarim o‘zini oqlamagach, diniy-ma’rifiy kitoblar — tasavvufga oid adabiyotlar, Rumiyning kitoblari va “Farzi ayn”dan tasalli qidirganman.
Tinimsiz mutolaa o‘z-o‘zidan klassik adabiyotga Dostoyevskiy, Kavabata, Gyote va
Stendal singari adiblarining asarlariga yetaklagan. Jahon adabiyotidan, ayniqsa, Tolstoyning “Anna Karenina“si boshqacha taassurot qoldirgan. Insonning kechinmalari, yer islohotlari, sud-huquq tizimi, din va ayollar erkinligi singari masalalarni bu qadar cho‘ng qamrab, teran yoritilishi daholik-ku, axir.
Orada o‘zbek she’riyatining — o‘zim uchun ruhiyat jihatidan ko‘proq yaqin bo‘lgan o‘tgan asrning 80-yillar avlodlariga murojaat qildim. Halima Xudoyberdiyeva, Faxriyor, Bahrom Ro‘zimuhammad, Ulug‘bek Hamdamning she’rlaridan ilhomlandim.
25−26 yoshdan keyin esa falsafiy, jamiyatni tahlil qilishga undaydigan kitoblar bilan tanishdim. Bu jarayon ta’kidlaganimdek, o‘z-o‘zidan sodir bo‘lgani uchun dastlab falsafiy adabiyotlar, mavjudlikka ta’sir qilishga qiziqish uyg‘onayotganidan bexabar bo‘lganman.
Nitsshening “Zardo‘sht tavallosi” (“Also sprach Zarathustra”), “Dajjol” (“Der Antichrist. Fluch auf das Christenthum”)i, Zigmun Freyd, Jeyms Frezerlarning kitoblari va Karl Gustav Yungning arxetiplar haqidagi asaridan hayotimni ilmga solingan holda ko‘rishni, o‘zim, jamiyat va siyosiy vaziyatni tahlil qilishni o‘rgandim.
Hayotimning hozirgi bosqichidagi mutolaa esa ko‘proq — noshirlik faoliyatim, o‘zim tarjima qilayotgan asarlar bilan bog‘liq. Ularning orasidan Nobel sovrindori Oktavio Pazning “Blanko” poemasini alohida ta’kidlashni xohlardim. Sababi, u shunchaki she’riyat yoki falsafa emas — Hindiston va Meksika madaniyatlari, vaqt-fazo idroki, ranglar, sezgi hamda anglash jarayonining bosqichlarini o‘zida jamlagan ajoyib asar.
Umuman, adabiyotda, she’riyatda yangilanish bo‘lishi uchun dunyodan ta’sirlanish kerak, shakl o‘zgarsagina — mazmun o‘zgaradi, deb hisoblayman.
25−26 yoshdan keyin esa falsafiy, jamiyatni tahlil qilishga undaydigan kitoblar bilan tanishdim. Bu jarayon ta’kidlaganimdek, o‘z-o‘zidan sodir bo‘lgani uchun dastlab falsafiy adabiyotlar, mavjudlikka ta’sir qilishga qiziqish uyg‘onayotganidan bexabar bo‘lganman.
Nitsshening “Zardo‘sht tavallosi” (“Also sprach Zarathustra”), “Dajjol” (“Der Antichrist. Fluch auf das Christenthum”)i, Zigmun Freyd, Jeyms Frezerlarning kitoblari va Karl Gustav Yungning arxetiplar haqidagi asaridan hayotimni ilmga solingan holda ko‘rishni, o‘zim, jamiyat va siyosiy vaziyatni tahlil qilishni o‘rgandim.
Hayotimning hozirgi bosqichidagi mutolaa esa ko‘proq — noshirlik faoliyatim, o‘zim tarjima qilayotgan asarlar bilan bog‘liq. Ularning orasidan Nobel sovrindori Oktavio Pazning “Blanko” poemasini alohida ta’kidlashni xohlardim. Sababi, u shunchaki she’riyat yoki falsafa emas — Hindiston va Meksika madaniyatlari, vaqt-fazo idroki, ranglar, sezgi hamda anglash jarayonining bosqichlarini o‘zida jamlagan ajoyib asar.
Umuman, adabiyotda, she’riyatda yangilanish bo‘lishi uchun dunyodan ta’sirlanish kerak, shakl o‘zgarsagina — mazmun o‘zgaradi, deb hisoblayman.
Margaret Atvud — “Oqsoch hikoyasi”
Margaret Atvud
Ayollar va ularning jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq masalalarni chuqurroq anglashimga Virjiniya Vulfning “Shaxsiy xona” (“A Room of One’s Own” ), Kerolayn Kriado Peresning “Ko‘rinmas ayollar” (“Invisible Women” ) hamda Syuzen Sontagning “Kamp haqida qaydlar” (“Notes on ʻCamp’”)i katta ta’sir ko‘rsatgan. Ularning orasida Margaret Atvudning “Oqsoch hikoyasi” (“The Handmaid’s Tale”) ham alohida o‘ringa ega.
Agar Tolstoy va Dostoyevskiy adabiyotning otaxonlari boʻlsa, Margaret Atvudni yozuvchilar onaxoni deyish mumkin. U ayol adiblar orasida uslub yaratish borasida benazir, distopiya janrida esa — Jorj Oruellning utopiyadagi mavqeiga teng darajada.
“Booker Prize”, “Nebula Award” va “Prometheus Award” mukofotlariga sazovor boʻlgan “Oqsoch hikoyasi” ayol taqdiri misolida totalitar tuzum insonni qanday yemirishi va oxir-oqibat qanday halokatga yetaklashini koʻrsatadi.
Farzand tugʻgan ayolning mavqeyi koʻtarilishi, fertil yoshdagi xotin-qizlarning (ayol homilador boʻlishi mumkin boʻlgan reproduktiv davr — tahr.) choʻrilikka mahkum etilishi, tizimli kamsitilish — bularning barchasi ushbu antiutopiyada jamlangan. Asarni nafaqat ayollar masalasini anglash, balki umuman distopiya mohiyatini tushunish uchun ham oʻqib koʻrish kerak.
“Booker Prize”, “Nebula Award” va “Prometheus Award” mukofotlariga sazovor boʻlgan “Oqsoch hikoyasi” ayol taqdiri misolida totalitar tuzum insonni qanday yemirishi va oxir-oqibat qanday halokatga yetaklashini koʻrsatadi.
Farzand tugʻgan ayolning mavqeyi koʻtarilishi, fertil yoshdagi xotin-qizlarning (ayol homilador boʻlishi mumkin boʻlgan reproduktiv davr — tahr.) choʻrilikka mahkum etilishi, tizimli kamsitilish — bularning barchasi ushbu antiutopiyada jamlangan. Asarni nafaqat ayollar masalasini anglash, balki umuman distopiya mohiyatini tushunish uchun ham oʻqib koʻrish kerak.
Shu o‘rinda, nafaqat kitob, balki tabiiy jarayonlar ham insonni o‘zgartirishi — aslida hayotning o‘zi eng katta muallim ekanini ta’kidlashni xohlardim. Oila qurish, farzandli bo‘lish kabi bosqichlar ruhiyat, tana va shaxsiyatni tubdan o‘zgartiradi. Kitoblar esa shu jarayonlarni tushunish, mohiyatini anglash va hayotning turli bosqichlaridan yengilroq o‘tishga ko‘maklashadi.
Kitoblar reallikka taʼsir qiladigan shaxsiyat yaratadi
Ma’lumot olish insoniyatning eng qadimiy ehtiyojlaridan. Bu ehtiyoj turli davrlarda, xilma-xil ko‘rinishda qondirilgan. Yaqin o‘tmishda bozorlarda qissago‘ylardan pul to‘lab, hikoya eshitilgan. Televizor, radio bo‘lmagan payt — to‘ylarda, xonadonlarda “Go‘ro‘g‘li” singari dostonlardan parchalar o‘qilgan.
70−80 yillarda bu ehtiyoj kitob va matbuot orqali ommaviy tus olgan. Gazeta va kitoblar juda ko‘p nusxada chop etilgan. Birgina “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining o‘zi 200−300 ming adadda chiqib, bir haftaning ichida sotilgan. Shu bilan birga, o‘sha davrda diplom — ish, mavqe va “o‘sish” degan tushuncha bilan teng bo‘lgan. Ya’ni hokimiyat yoki ma’lum lavozimga erishish uchun kerak edi.
Moddiy barqarorlik — u beradigan huzur-halovat muhimroq hisoblangan kapitalistik jamiyatda esa mutolaa insonning shaxsiy tanlovi va irodasiga bog‘liq bo‘lib qoldi. Bu irodani kimdir dastlab o‘zini majburlash, yana kimdir esa masalan “Atom odatlar” singari kitoblar ta’sirida chiniqtiradi.
Men bir yarim yildan buyon, har kuni yarim soat kitob mutolaasiga vaqt ajrataman. Zamonaviy adabiyotdan ta’sirlanishim, ilmiy-falsafiy kitoblarni yoqtirishimga qaramay, klassik adabiyotni ham muntazam ravishda o‘qiyman. Hamfikr bo‘lmagan mualliflarning asarlariga ham nazar tashlayman — bu fikriy qotib qolmaslik, sintez qilish va badiiy til zavqini his qilish uchun bir imkoniyat.
70−80 yillarda bu ehtiyoj kitob va matbuot orqali ommaviy tus olgan. Gazeta va kitoblar juda ko‘p nusxada chop etilgan. Birgina “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining o‘zi 200−300 ming adadda chiqib, bir haftaning ichida sotilgan. Shu bilan birga, o‘sha davrda diplom — ish, mavqe va “o‘sish” degan tushuncha bilan teng bo‘lgan. Ya’ni hokimiyat yoki ma’lum lavozimga erishish uchun kerak edi.
Moddiy barqarorlik — u beradigan huzur-halovat muhimroq hisoblangan kapitalistik jamiyatda esa mutolaa insonning shaxsiy tanlovi va irodasiga bog‘liq bo‘lib qoldi. Bu irodani kimdir dastlab o‘zini majburlash, yana kimdir esa masalan “Atom odatlar” singari kitoblar ta’sirida chiniqtiradi.
Men bir yarim yildan buyon, har kuni yarim soat kitob mutolaasiga vaqt ajrataman. Zamonaviy adabiyotdan ta’sirlanishim, ilmiy-falsafiy kitoblarni yoqtirishimga qaramay, klassik adabiyotni ham muntazam ravishda o‘qiyman. Hamfikr bo‘lmagan mualliflarning asarlariga ham nazar tashlayman — bu fikriy qotib qolmaslik, sintez qilish va badiiy til zavqini his qilish uchun bir imkoniyat.
Masalan, rils ko‘rish kitob o‘qishdan ko‘ra ko‘proq dofamin beradi. Shuningdek, mutolaadan boshqa narsalar bilan shug‘ullanib ham yangi bilimlarni o‘zlashtirish mumkin. Lekin aynan kitob o‘qish — miya hujayralarini faollashtirib, diqqatni jamlashga yordam beradi.
Qolaversa, har qanday ixtironing asosi hisoblangan obrazli fikrlashni ham shakllantiradi. Biroq tasavvur kengaygani sari kitobni hayot bilan taqqoslash, ba’zida hafsala pir bo‘lishi ham mumkin.
Oʻsmirligimda kitoblardan nafratlangan, ularni yoqib yuborgim kelgan davr boʻlgan. Oʻqiganlarim hayotdan yiroqdek, oʻzimni aldangandek his qilganman. Lekin keyin bu bir paradoks ekani — haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan kitoblar oʻsha reallikka taʼsir qila oladigan shaxsiyat yaratishini tushunib yetganman. Ularsiz, borliqda yoʻqqa aylanishim, shaxs boʻlolmasligim mumkinligini anglaganman.
Qolaversa, har qanday ixtironing asosi hisoblangan obrazli fikrlashni ham shakllantiradi. Biroq tasavvur kengaygani sari kitobni hayot bilan taqqoslash, ba’zida hafsala pir bo‘lishi ham mumkin.
Oʻsmirligimda kitoblardan nafratlangan, ularni yoqib yuborgim kelgan davr boʻlgan. Oʻqiganlarim hayotdan yiroqdek, oʻzimni aldangandek his qilganman. Lekin keyin bu bir paradoks ekani — haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan kitoblar oʻsha reallikka taʼsir qila oladigan shaxsiyat yaratishini tushunib yetganman. Ularsiz, borliqda yoʻqqa aylanishim, shaxs boʻlolmasligim mumkinligini anglaganman.
“Bilganingdan xalos bo‘lib”
Jiddu Krishnamurti
Krishnamurtining falsafa, psixologiya va diniy bilimlarni birlashtirgan “Bilganingdan xalos boʻlib” (“Freedom from the known”) kitobini oʻzbek tiliga tarjima qildim, yaqinda nashr qilinadi. Ushbu kitob tiniq ong, diqqat va ichki osoyishtalikka erishishga yoʻl koʻrsatadi.
Inson xotiralar, fikrlar, tashqi qobiq va hissiyotlar bilan toʻla. Biz ulardan, forigʻ boʻlsakgina halovat topamiz. Tasavvufga oʻxshab ketadigan bu fikr asarda falsafa tili bilan ifodalanadi. Har bir lahzadan bahra olish, hislar va fikrlarga mahkum boʻlmaslik — bu haqiqiy ozodlik.
Inson xotiralar, fikrlar, tashqi qobiq va hissiyotlar bilan toʻla. Biz ulardan, forigʻ boʻlsakgina halovat topamiz. Tasavvufga oʻxshab ketadigan bu fikr asarda falsafa tili bilan ifodalanadi. Har bir lahzadan bahra olish, hislar va fikrlarga mahkum boʻlmaslik — bu haqiqiy ozodlik.
Bugun insonlar oʻzlarida oʻy-fikr va tuygʻular koʻpligidan qiynaladi. Krishnamurti esa har qanday tuygʻu, oʻy-fikr kechaning mahsuli ekanini, inson har kuni yangi odamga aylansa, ulardan qiynalmasligini aytadi.
Ammo bunga erishish majburan boʻlmaydi, u tabiiy ravishda sodir boʻlishi kerak. Krishnamurti shunday deydi: “Izlama. Hech narsani izlama. Bu kitobdan ham izlama. Shunchaki oʻqi”.
Ammo bunga erishish majburan boʻlmaydi, u tabiiy ravishda sodir boʻlishi kerak. Krishnamurti shunday deydi: “Izlama. Hech narsani izlama. Bu kitobdan ham izlama. Shunchaki oʻqi”.
Kitob ulashish
Kitobni sovg‘a sifatida berish yoki olishda uning mazmuni bilan birga, chiroyli poligrafiyasi va estetik qadoqqa egaligi ham muhim deb o‘ylayman. Shunda odamga yoqimli bo‘ladi.
Taxminan 8−9 yil avval do‘stim Feruz Muhammad “Ming bir kecha“ning sakkiz tomlik to‘plamini sovg‘a qilgan. Ko‘rimli bo‘lgani, qolaversa men dunyodagi eng yaxshi kitoblardan biri deb hisoblaganim uchun ham juda xursand bo‘lganman.
Taxminan 8−9 yil avval do‘stim Feruz Muhammad “Ming bir kecha“ning sakkiz tomlik to‘plamini sovg‘a qilgan. Ko‘rimli bo‘lgani, qolaversa men dunyodagi eng yaxshi kitoblardan biri deb hisoblaganim uchun ham juda xursand bo‘lganman.
Shuningdek, Tojikiston xalq artisti Jo‘rabek Murodov haqidagi albom-kitobni ham mana shunday qadrli sovg‘a deb bilaman. Sababi uni menga Tojikiston xalq shoirasi — Eron she’riyatida ham o‘z o‘rniga ega bo‘lgan Farzona bergan.
Kitobni sovg‘a sifatida ulashish yaxshi, albatta. Lekin menga qolsa buning uchun alohida sana yoki muhim voqeani kutish shart emas. Kitob olib-berish — tabiiy, sababsiz ham takrorlanadigan odatiy hol bo‘lishi kerak.
Kitobni sovg‘a sifatida ulashish yaxshi, albatta. Lekin menga qolsa buning uchun alohida sana yoki muhim voqeani kutish shart emas. Kitob olib-berish — tabiiy, sababsiz ham takrorlanadigan odatiy hol bo‘lishi kerak.
“Jaziramadagi odamlar”
Luqmon Bo‘rixon
Ushbu asarni o‘qishimga bir tanishim yozgan taqriz sabab bo‘ldi. Unda kitob mavzu va o‘smir ruhiyatini yoritishi jihatidan “Javdarzordagi xaloskor” bilan solishtirilgan, lekin “Jaziramadagi odamlar” ancha yaxshiroq ekani ta’kidlangan. Taqrizdagi “Afsuski, biz o‘zbek adabiyotini yetarlicha qadrlamaymiz”, degan fikr mening Luqmon Bo‘rixon ijodini o‘rganishimga turtki bo‘ldi.
Asar Chingiz Aytmatovning “Jamila”siga oʻxshab ketadi. 60−70-yillar hayoti haqidagi kitob sovet islohotlari, choʻllashtirish va ularning oqibatlarini tahlil qilishga undaydi. Shu bilan birga, yosh yigitlarning afgʻon urushiga ketib, qurbon boʻlishi, yaqinlarining azobini aks ettiradi.
Aslida oʻzbek adabiyotida sara, dunyo bestsellerlaridan qolishmaydigan bu kabi asarlar bir talay. Ular oʻqilishi uchun alohida populyarizatsiya shart emas. Birinchi galda, oʻzimizni qadrlashni oʻrganishimiz — ong ostida oʻzimizni ikkinchi sort millat sifatida koʻrishni bas qilishimiz lozim.
Buning uchun jamiyatda, masalan, Qozogʻistonda kuzatilayotgani kabi postkolonial ong islohoti oʻtkazilishi kerak. Oʻshanda nafaqat adabiyot, balki madaniyat va sanʼat hamda boshqa sohalarga ham munosabat oʻzgaradi.
Aslida oʻzbek adabiyotida sara, dunyo bestsellerlaridan qolishmaydigan bu kabi asarlar bir talay. Ular oʻqilishi uchun alohida populyarizatsiya shart emas. Birinchi galda, oʻzimizni qadrlashni oʻrganishimiz — ong ostida oʻzimizni ikkinchi sort millat sifatida koʻrishni bas qilishimiz lozim.
Buning uchun jamiyatda, masalan, Qozogʻistonda kuzatilayotgani kabi postkolonial ong islohoti oʻtkazilishi kerak. Oʻshanda nafaqat adabiyot, balki madaniyat va sanʼat hamda boshqa sohalarga ham munosabat oʻzgaradi.
Fotosuratlar muallifi: Yevgeniy Sorochin.
Matn va grafik materiallarga boʻlgan barcha huquqlar Gazetaʼga tegishli.
Gazetaʼda eʼlon qilingan materiallardan foydalanish shartlari bilan
havola orqali tanishish mumkin.
Qiziqarli narsalarni bilasizmi? U haqida boshqalarga aytib bermoqchimisiz? Oʻz hikoyangizni sp@gazeta.uz elektron manziliga yuboring.
