Нима ўқиймиз?
Ҳуқуқшунос Дилфуза Куралова тавсия қилади
Gazeta ва Yandex Books биргаликда жамоат арбоблари, адибларнинг китоб жавонига назар ташлайди. Лойиҳанинг Халқаро хотин-қизлар кунига бағишланган бу галги сонининг меҳмони — инсон ҳуқуқлари бўйича юрист Дилфуза Куралова. У аёлларга доир масалаларни яхшироқ англашга ёрдам берадиган китобларни тавсия қилиш билан бирга, нега 8 март шунчаки «гуллар куни» эмаслиги, хотин-қизларнинг ҳуқуқлари таъминланишида адабиётнинг роли қандай экани ҳақидаги мулоҳазалари билан ўртоқлашади.
Gazeta ва Yandex Books биргаликда жамоат арбоблари, адибларнинг китоб жавонига назар ташлайди. Лойиҳанинг Халқаро хотин-қизлар кунига бағишланган бу галги сонининг меҳмони — инсон ҳуқуқлари бўйича юрист Дилфуза Куралова. У аёлларга доир масалаларни яхшироқ англашга ёрдам берадиган китобларни тавсия қилиш билан бирга, нега 8 март шунчаки «гуллар куни» эмаслиги, хотин-қизларнинг ҳуқуқлари таъминланишида адабиётнинг роли қандай экани ҳақидаги мулоҳазалари билан ўртоқлашади.
«Нима ўқиймиз?» лойиҳаси китобхонлик маданиятини янада оммавийлаштириш мақсадида бошланган. Биз бу лойиҳада китоб жавонлари олдида олимлар, ёзувчилар, шоирлар, таржимонлар, журналистлар ва жамоат фаоллари билан уларнинг назарида ўқиш шарт бўлган китоблар ва умуман адабиёт ҳақида суҳбатлашамиз.
Мутолаа учун фурсат бўлса бас
Мутолаа — илҳом ва янги билимлар манбаи, ҳузур-ҳаловат демакдир. Китоб ўқиш кенгроқ фикрлаш ва тасаввур қилишга ёрдам беради. Сўз бойлигини оширади, тил ва ёзма нутқни чархлаб, сайқаллайди. Албатта, ҳаммаси жанрга боғлиқ бўлса-да, китобхон жараёнда ўзи учун турфа ҳисларни кашф қилади. Менга хилма-хил китоблар, айниқса, замонавий наср (проза), ҳаётий воқеаларга асосланган адабиётлар, баъзида ҳатто шеърларни ўқиш ҳам ёқади.
Очиғи, иш юзасидан кўплаб ҳисобот ва таҳлилий ҳужжатларни ўқишимга тўғри келгани боис ҳозир китоблар мутолааси билан одатдагидан камроқ шуғулланаман. Лекин фурсат бўлиши билан — ҳеч бўлмаганда парвоз вақтларида, дам олиш кунларида ва уйқудан олдин ўқиш билан машғул бўламан. Вақт топилса, китобни бир нафасда тугатишим, баъзан эса ойлаб ҳам ўқиб, битиролмаслигим мумкин.
Очиғи, иш юзасидан кўплаб ҳисобот ва таҳлилий ҳужжатларни ўқишимга тўғри келгани боис ҳозир китоблар мутолааси билан одатдагидан камроқ шуғулланаман. Лекин фурсат бўлиши билан — ҳеч бўлмаганда парвоз вақтларида, дам олиш кунларида ва уйқудан олдин ўқиш билан машғул бўламан. Вақт топилса, китобни бир нафасда тугатишим, баъзан эса ойлаб ҳам ўқиб, битиролмаслигим мумкин.
Электрон китоблар мудом кўз ўнгимда бўлсин, дея Kindle (электрон китобларни ўқиш учун мўлжалланган қурилма — таҳр.) сотиб олгандим. Бироқ бу унчалик иш бермади. Cабаби гаджетлар шундоқ ҳам кўп, телефондан эса ўқий олмайман.
Шунинг учун, оз-моз ноэкологик бўлса-да, асосан босма адабиётларни маъқул кўраман. Одатда қайта ишланган қоғоз асосида нашр қилинган китобларни сотиб олишга ҳаракат қиламан ёки турли-туман асарларни дўст ва ҳамкасбларим билан ўзаро алмашаман.
Шунинг учун, оз-моз ноэкологик бўлса-да, асосан босма адабиётларни маъқул кўраман. Одатда қайта ишланган қоғоз асосида нашр қилинган китобларни сотиб олишга ҳаракат қиламан ёки турли-туман асарларни дўст ва ҳамкасбларим билан ўзаро алмашаман.
Из қолдирган китоблар
Болалигимдан китобларга ташна эдим. Ўзимга ёқадиган жанрни топиш учун турли адабиётларни ўқиб кўрганман. Қадимги юнон фалсафаси, мифология ва фантастика жанридаги китоблар жону дилим бўлган.
Пауло Коэльонинг «Алкимёгар» («The Alchemist»)и ҳиссиётларни шунчалик жунбишга келтирганидан, фалсафани ёқтиришимни англаб етганман. Йиллар ўтиб, қайта ўқиганимда эса моҳиятан тамоман бошқача туйилган.
Филип Пулманнинг «Зулмат ибтидолари» («His Dark Маterials») трилогиясини, аксари миллениаллар сингари Жоан Роулингнинг Гарри Поттер ҳақидаги романларини севиб ўқиганман — китобнинг янги қисми чиқишини интизорлик билан кутардим. Ўсмирлик даврида бу каби фантастик асарлар билан танишиш фикрлаш ва тасаввур қилишни жадаллаштириб, турли сценарийларни хаёлан лойиҳалаштириб кўришга ундайди.
Талабалигимда профессионал ва ҳуқуқшуносликка оид адабиётларга қизиқиш уйғонган. Никколо Макиавеллининг «Ҳукмдор» («Тhe Prince») асаридан давлат тузилишига оид маълумотларни ўзлаштирганман.
Фёдор Плеваконинг «Суд нутқлари» («Судебные речи»)ни ўқиганда эса биздаги суд жараёнларини хаёлан тасаввур қилиб кўрганман. Лекин вақт ҳақиқат бошқачароқ эканини кўрсатди. Артур Конан Дойлнинг машҳур изқувар —Шерлок Ҳолмс ҳақидаги асари эса ҳар бир ҳуқуқшунос талаба қайта ўқиши керак деб ҳисоблайдиган китобларимдан.
Пауло Коэльонинг «Алкимёгар» («The Alchemist»)и ҳиссиётларни шунчалик жунбишга келтирганидан, фалсафани ёқтиришимни англаб етганман. Йиллар ўтиб, қайта ўқиганимда эса моҳиятан тамоман бошқача туйилган.
Филип Пулманнинг «Зулмат ибтидолари» («His Dark Маterials») трилогиясини, аксари миллениаллар сингари Жоан Роулингнинг Гарри Поттер ҳақидаги романларини севиб ўқиганман — китобнинг янги қисми чиқишини интизорлик билан кутардим. Ўсмирлик даврида бу каби фантастик асарлар билан танишиш фикрлаш ва тасаввур қилишни жадаллаштириб, турли сценарийларни хаёлан лойиҳалаштириб кўришга ундайди.
Талабалигимда профессионал ва ҳуқуқшуносликка оид адабиётларга қизиқиш уйғонган. Никколо Макиавеллининг «Ҳукмдор» («Тhe Prince») асаридан давлат тузилишига оид маълумотларни ўзлаштирганман.
Фёдор Плеваконинг «Суд нутқлари» («Судебные речи»)ни ўқиганда эса биздаги суд жараёнларини хаёлан тасаввур қилиб кўрганман. Лекин вақт ҳақиқат бошқачароқ эканини кўрсатди. Артур Конан Дойлнинг машҳур изқувар —Шерлок Ҳолмс ҳақидаги асари эса ҳар бир ҳуқуқшунос талаба қайта ўқиши керак деб ҳисоблайдиган китобларимдан.
Шахс сифатида шаклланишимга айнан бир китоб кучли таъсир қилган, дея олмаслигим мумкин. Лекин Орҳан Памукнинг мамлакатдаги муносабатлар ва ижтимоий босим ўзига хос равишда тасвирланган «Маъсумият музейи» («Маsumiyet muzesi») асарини из қолдирган асарлар сирасига қўшган бўлардим.
Ушбу китобда анъанавийлик ва космополитлик (дунё бўйлаб имкон қадар кўпроқ ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлишни кўзда тутувчи жаҳон фуқаролиги ғояси — таҳр.), замонавийлик ҳамда диний қадриятлар қоришуви мавжуд. Мен «Маъсумият музейи»гача бу каби ўзгаришларни шундай аниқ ва равон тасвирлаган муаллифни учратмагандим.
Мутахассис сифатида эса ривожланиш ва ислом ҳақидаги тушунчаларимни ўзгартирган китоблар — Амартя Сеннинг «Тараққиёт эркинлик сифатида» («Development as Freedom») ва Муҳаммад Аюбнинг «Сиёсий Исломнинг турли жиҳатлари» («Many Faces of Political Islam»)ни айтишим мумкин. Ушбу китобларни мутолаа қилганимда, кун келиб уларда тасвирланган ҳолатлар билан шахсан тўқнашишим мумкинлигини тасаввур ҳам қилмаганман.
Бугунги кунда барқарор ривожланиш ва инфратузилма лойиҳалари билан шуғулланаман. Лойиҳаларнинг турли ҳамжамиятлар ва шароитларда қандай ишлашини англаш — ишимнинг муҳим бир қисми. Шу билан бирга, Ўзбекистонда ҳуқуқ ҳимоячиси сифатида ҳам фаолият юритаман ва табиийки, сиёсий ҳамда ижтимоий жараёнлар билан чамбарчас боғлиқ бўлган эътиқод эркинлиги масалалари билан қаршилашаман.
Ушбу китобда анъанавийлик ва космополитлик (дунё бўйлаб имкон қадар кўпроқ ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлишни кўзда тутувчи жаҳон фуқаролиги ғояси — таҳр.), замонавийлик ҳамда диний қадриятлар қоришуви мавжуд. Мен «Маъсумият музейи»гача бу каби ўзгаришларни шундай аниқ ва равон тасвирлаган муаллифни учратмагандим.
Мутахассис сифатида эса ривожланиш ва ислом ҳақидаги тушунчаларимни ўзгартирган китоблар — Амартя Сеннинг «Тараққиёт эркинлик сифатида» («Development as Freedom») ва Муҳаммад Аюбнинг «Сиёсий Исломнинг турли жиҳатлари» («Many Faces of Political Islam»)ни айтишим мумкин. Ушбу китобларни мутолаа қилганимда, кун келиб уларда тасвирланган ҳолатлар билан шахсан тўқнашишим мумкинлигини тасаввур ҳам қилмаганман.
Бугунги кунда барқарор ривожланиш ва инфратузилма лойиҳалари билан шуғулланаман. Лойиҳаларнинг турли ҳамжамиятлар ва шароитларда қандай ишлашини англаш — ишимнинг муҳим бир қисми. Шу билан бирга, Ўзбекистонда ҳуқуқ ҳимоячиси сифатида ҳам фаолият юритаман ва табиийки, сиёсий ҳамда ижтимоий жараёнлар билан чамбарчас боғлиқ бўлган эътиқод эркинлиги масалалари билан қаршилашаман.
Китоблар энг яхши эсдалик
Фарзанд — ота-онанинг кўзгудаги акси. Болалар кўп масалада оила аъзоларидан ўрнак олади. Кичкиналигимда ота-онам ҳечам китоб олиб беришдан бош тортмаган. Уларнинг катта кутубхонаси, адабий-классик тўпламлари бўлган.
Ҳозир мен ҳам худди улар каби қизимга китоблар олиб, китобхонликка бўлган қизиқишини сўндирмасликка ҳаракат қиламан. Унинг болалигиданоқ ўз китобларини қўядиган жавони бор. Тошкентдалигимизда оилавий мутолаа учун алоҳида соатлар белгилардик. Ҳозир у анча мустақил ва китобга аллақачон меҳр қўйиб, мутолаа қилишни одат қилган.
Шунингдек, ўзимнинг ҳам болаликда орзу қилганимдек — бутун бошли деворни қамрайдиган шахсий кутубхонам бор. Яна қаерда бўлмайин, ўз-ўзидан китоб токчам ёки жавоним пайдо бўлади. Айни пайт Пекинда ҳам мўъжазгина токчам бор — ундаги китобларнинг бир қисмини, албатта, Тошкентдаги кутубхонамга олиб кетаман.
Китоб олаётганда доим ўзимга — бу асар кутубхонамда анча вақт бўлишини хоҳлайманми, деб савол бераман. Жавобим ҳа бўлса, сотиб оламан. Турли мамлакатларнинг маҳаллий муаллифлари томонидан ёзилиб, инглизча ёки мен биладиган бошқа бир тилга таржима қилинган адабиётларини харид қилиш одатим бор.
Коллекциямда ҳар-хил давлатлардан келтирилган ўзгача китоблар анча-мунча кўпайиб қолган. Уларнинг муаллифлари дунёга машҳур бўлмаслиги мумкин, лекин муайян бир маҳаллий ҳудуд ўзига хос равишда тасвирланган бундайин китоблар мен бўлган жойларни янада жозибадор қилади.
Ҳозир мен ҳам худди улар каби қизимга китоблар олиб, китобхонликка бўлган қизиқишини сўндирмасликка ҳаракат қиламан. Унинг болалигиданоқ ўз китобларини қўядиган жавони бор. Тошкентдалигимизда оилавий мутолаа учун алоҳида соатлар белгилардик. Ҳозир у анча мустақил ва китобга аллақачон меҳр қўйиб, мутолаа қилишни одат қилган.
Шунингдек, ўзимнинг ҳам болаликда орзу қилганимдек — бутун бошли деворни қамрайдиган шахсий кутубхонам бор. Яна қаерда бўлмайин, ўз-ўзидан китоб токчам ёки жавоним пайдо бўлади. Айни пайт Пекинда ҳам мўъжазгина токчам бор — ундаги китобларнинг бир қисмини, албатта, Тошкентдаги кутубхонамга олиб кетаман.
Китоб олаётганда доим ўзимга — бу асар кутубхонамда анча вақт бўлишини хоҳлайманми, деб савол бераман. Жавобим ҳа бўлса, сотиб оламан. Турли мамлакатларнинг маҳаллий муаллифлари томонидан ёзилиб, инглизча ёки мен биладиган бошқа бир тилга таржима қилинган адабиётларини харид қилиш одатим бор.
Коллекциямда ҳар-хил давлатлардан келтирилган ўзгача китоблар анча-мунча кўпайиб қолган. Уларнинг муаллифлари дунёга машҳур бўлмаслиги мумкин, лекин муайян бир маҳаллий ҳудуд ўзига хос равишда тасвирланган бундайин китоблар мен бўлган жойларни янада жозибадор қилади.
«Аёллар ва ҳокимият: манифест»
Мэри Бирд
«Аёллар ва ҳокимият: манифест» («Women & Power: A Manifesto») китобини 2019 йили Лондонда — Буюк Британия парламенти дўконида кўриб қолганман. Ўшанда Ўзбекистонда ҳам парламент сайловлари бўлаётганди ва мен ушбу китобни сиёсатда аёлларни қўллаб-қувватлаш рамзи сифатида эсдалик учун харид қилганман.
Мери Бирднинг 2017 йилда нашрдан чиққан мазкур китоби қисқа, бироқ мазмунан ўта кучли. Унда аёллар овози ва ҳокимиятга нисбатан муносабат асрлар давомида — қадимги дунёдан замонавий жамиятгача қандай шакллангани ҳақида ҳикоя қилинади.
Муаллиф муаммо «ҳокимиятдаги аёллар»да эмас, балки жамиятнинг ҳокимиятни қабул қилиши ва тушунишдаги стереотипу чекловлари билан боғлиқлигини кўрсатиб беради.
Китоб ўқувчига етакчилик, оммавийлик ва тенглик масалаларига бошқа назар билан қарашни ўргатади.Танқидий фикрлашни ривожлантириб, сиёсат ва бизнесдаги гендер стереотипларга эътибор қаратишга чорлайди.
Муаллиф муаммо «ҳокимиятдаги аёллар»да эмас, балки жамиятнинг ҳокимиятни қабул қилиши ва тушунишдаги стереотипу чекловлари билан боғлиқлигини кўрсатиб беради.
Китоб ўқувчига етакчилик, оммавийлик ва тенглик масалаларига бошқа назар билан қарашни ўргатади.Танқидий фикрлашни ривожлантириб, сиёсат ва бизнесдаги гендер стереотипларга эътибор қаратишга чорлайди.
8 март — шунчаки «гуллар куни» эмас
Халқаро хотин-қизлар куни аёлларнинг тенг ҳуқуқ ва муносиб меҳнат шароитлари учун олиб борган кураши асосида, Клара Сеткин 1910 йили, Копенгагендаги социалистик аёллар конференциясида илгари сурган ташаббус билан пайдо бўлган.
“
8 март шунчаки — «гуллар куни»эмас, балки аёлларнинг овоз бериш ҳуқуқи, тенг иш ҳақи ва хавфсиз иш шароитларига эга бўлиши, шунингдек, зўравонликка қарши курашувини эслатадиган сана. Бирдамлик рамзи бўлган бу кун ҳозир одатий туйилган ҳуқуқларнинг атиги 100 йил олдин — норозилик ва қурбонликлар эвазига қўлга киритилганини хотирлатади.
ХIХ аср охири ва ХХ аср бошларида суфражистлар аёлларнинг сайлов ҳуқуқига эга бўлиши учун кураш ҳаракатларини бошланган. 1848 йилда АҚШнинг Сенека-Фоллс шаҳридаги илк расмий йиғилишда тенг ҳуқуқ талаб қилинган. Буюк Британияда эса Эммелин Панкхёрст бошчилигидаги «Аёлларнинг ижтимоий ва сиёсий бирлашмаси» («Women's social and political union») хотин-қизларнинг ҳуқуқлари учун фаол курашган.
Аёллар намойиш ва маршларга чиққан, очлик эълон қилган. Уларни ҳибсга олишган, мажбурлаб овқатлантиришган ва матбуотда сазойи ҳам қилишган. Шунга қарамай, айнан ўша фаоллардаги қатъият туфайли секин-асталик билан сайлов ҳуқуқи қўлга киритилган.
Хотин-қизларнинг ҳуқуқлари таъминланиши учун олиб борилган ҳаракатларда адабиётнинг ҳам ўзига яраша ўрни бўлган. Кўплаб аёл ёзувчилар ўз асарларида, расмий кураш бошланишидан олдинроқ, хотин-қизлар тенглиги масаласини кўтарган.
Аёллар намойиш ва маршларга чиққан, очлик эълон қилган. Уларни ҳибсга олишган, мажбурлаб овқатлантиришган ва матбуотда сазойи ҳам қилишган. Шунга қарамай, айнан ўша фаоллардаги қатъият туфайли секин-асталик билан сайлов ҳуқуқи қўлга киритилган.
Хотин-қизларнинг ҳуқуқлари таъминланиши учун олиб борилган ҳаракатларда адабиётнинг ҳам ўзига яраша ўрни бўлган. Кўплаб аёл ёзувчилар ўз асарларида, расмий кураш бошланишидан олдинроқ, хотин-қизлар тенглиги масаласини кўтарган.
Масалан, XVIII асрда яшаб, ижод қилган Мери Уолстонкрафт «Аёл ҳуқуқларини ҳимоя қилиш» («A Vindication of the Rights of Woman») китобида хотин-қизларнинг таълим ва фуқаролик ҳуқуқларига муносиблигини илк бор тизимли равишда қаламга олган.
ХIХ асрда жамият аёл муаллифларни жиддий қабул қилмагани сабабли кўплаб ёзувчилар, хусусан, Амандина Аврора — Жорж Санд сингари эркакча тахаллус билан ижод қилган. ХХ асрда эса Виржиния Вулф ўзининг «Шахсий хона» («A Room of One’s Own») асарида аёлларга ижод ва эркинлик учун иқтисодий мустақиллик ҳамда алоҳида макон зарурлигини таъкидлаган.
Натижада аёлнинг жамиятдаги ўрнига нисбатан янгича — фақат рафиқа ва она эмас, балки шахс ҳамда фуқаро сифатида қараш шаклланган. Ушбу тарихий тажриба соғлом жамият қуриш, маълум қарашларни шакллантириш ва ўзгартиришда китоблар қанчалик аҳамиятга эга экани ҳақида хулоса беради.
ХIХ асрда жамият аёл муаллифларни жиддий қабул қилмагани сабабли кўплаб ёзувчилар, хусусан, Амандина Аврора — Жорж Санд сингари эркакча тахаллус билан ижод қилган. ХХ асрда эса Виржиния Вулф ўзининг «Шахсий хона» («A Room of One’s Own») асарида аёлларга ижод ва эркинлик учун иқтисодий мустақиллик ҳамда алоҳида макон зарурлигини таъкидлаган.
Натижада аёлнинг жамиятдаги ўрнига нисбатан янгича — фақат рафиқа ва она эмас, балки шахс ҳамда фуқаро сифатида қараш шаклланган. Ушбу тарихий тажриба соғлом жамият қуриш, маълум қарашларни шакллантириш ва ўзгартиришда китоблар қанчалик аҳамиятга эга экани ҳақида хулоса беради.
«Нарративлар. Аёлларни ишда ортга тортувчи ҳикоялар»
Мэтт Жоҳанссон
Мэтт Жоҳанссоннинг «Нарративлар. Аёлларни ишда ортга тортувчи ҳикоялар» («Narratives. The stories that hold women back at work») китоби 2020 йилда нашр қилинган. Бу китоб storytelling’дан таъсир ўтказиш воситаси сифатида фойдаланишга доир амалий қўлланмадир.
Мазкур асар ҳикояларнинг хулоса ва қарорларга рақамлардан кўра кучлироқ таъсир кўрсатишини ўзида акс эттиради. Китоб раҳбарлар, консалтинг мутахассислари ва қолаверса, фақат далиллар билан эмас, балки мазмун орқали таъсир ўтказишни истовчи ҳамма-ҳамма учун айни муддао.
2025 йилнинг кузида Мэтт Жоҳанссон билан ишхонам (ОИИБ — Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки)даги «аёллар китоб клуби» доирасида учрашганман. Асардаги мифлар ҳақида суҳбатлашгач, муаллифнинг дастхати туширилган китобни олишга ҳам муваффақ бўлганман.
2025 йилнинг кузида Мэтт Жоҳанссон билан ишхонам (ОИИБ — Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки)даги «аёллар китоб клуби» доирасида учрашганман. Асардаги мифлар ҳақида суҳбатлашгач, муаллифнинг дастхати туширилган китобни олишга ҳам муваффақ бўлганман.
Аёлларга ҳақидаги китоблар
Хотин-қизлар ҳуқуқлари ҳақидаги китоблар реалликда нималар содир бўлаётганини англашга ёрдам беради. Қандай жанрда эканидан қатъи назар, воқеа ва жараёнларга турли ракурсдан назар ташлашга чақиради. Жасорат ва қатъиятли бўлишга ундайди. Инсонга у ўз муаммолари билан ёлғиз эмаслигини тушунишига имкон ва таскин беради.
Хотин-қизларнинг барчаси аёллар ҳуқуқларига доир китобларни ўқиши ёки конституцияни ёддан билиши шарт эмас, назаримда. Cабаби ҳар кимнинг ёқтирадиган жанри ва ўз йўли бор. Масалан, кимнидир Май Маскнинг китоби илҳомлантирса, бошқа бировга Малала Юсафзайнинг ҳикояси қизиқ бўлиши мумкин. Биз эса айнан ўша китоблар орқали ҳуқуқ ва эркинликларнинг аҳамияти ҳақида гапиришимиз лозим.
Хотин-қизларнинг барчаси аёллар ҳуқуқларига доир китобларни ўқиши ёки конституцияни ёддан билиши шарт эмас, назаримда. Cабаби ҳар кимнинг ёқтирадиган жанри ва ўз йўли бор. Масалан, кимнидир Май Маскнинг китоби илҳомлантирса, бошқа бировга Малала Юсафзайнинг ҳикояси қизиқ бўлиши мумкин. Биз эса айнан ўша китоблар орқали ҳуқуқ ва эркинликларнинг аҳамияти ҳақида гапиришимиз лозим.
Аёлларга доир масалаларни чуқурроқ англашга ёрдам берадиган китоблар ҳақида гап кетганда, Керолайн Криадо Переснинг «Кўринмас аёллар» («Invisible women») асарига тўхталишни хоҳлардим. Ушбу китоб дунё — тиббиётдан тортиб, шаҳарсозлик ва технологияларгача асосан эркакларга мувофиқ равишда лойиҳалаштирилишига эътибор қаратади.
Маълумотлардаги гендер тафовут деб аталадиган бу номутаносибликка аёллар ҳақидаги маълумотларнинг йиғилмаслиги ёки рад қилиниши сабаб бўлади. Асар эса ушбу статистик дисбаланснинг кундалик ҳаёт, аёлларнинг хавфсизлиги ва соғлиғига қандай таъсир қилишини очиб беради. Шу билан бирга, одатий нарсаларга қарашни ўзгартиради ва танқидий фикрлашни ривожлантиради (китобнинг ўзбек тилига қилинган таржимасининг илк саҳифаларида Дилфуза Куралова ёзган тақриз билан танишиш мумкин — таҳр.).
Муаллиф Аманда Браун ўзининг аёллар қамоқхонасидаги иш тажрибаси билан бўлишган «The Prison Doctor» ҳам танишиб чиқишга арзийдиган асарлардан. Нафақат тиббий вазиятлар, балки ички кечинмалар ҳам тасвирланган ушбу китобдан, ҳар куни оғриқ, агрессия билан қаршилашиш, ва шунга қарамай, қандай қилиб профессионализм ҳамда эмпатияни сақлаб қолиш мумкинлигини ўрганиш мумкин. Китоб маҳбуслар ҳақидаги мавжуд стереотипларни парчалаб, жиноятлар ортида кўпинча руҳий травма ва ижтимоий муаммолар туришини эслатади.
Маълумотлардаги гендер тафовут деб аталадиган бу номутаносибликка аёллар ҳақидаги маълумотларнинг йиғилмаслиги ёки рад қилиниши сабаб бўлади. Асар эса ушбу статистик дисбаланснинг кундалик ҳаёт, аёлларнинг хавфсизлиги ва соғлиғига қандай таъсир қилишини очиб беради. Шу билан бирга, одатий нарсаларга қарашни ўзгартиради ва танқидий фикрлашни ривожлантиради (китобнинг ўзбек тилига қилинган таржимасининг илк саҳифаларида Дилфуза Куралова ёзган тақриз билан танишиш мумкин — таҳр.).
Муаллиф Аманда Браун ўзининг аёллар қамоқхонасидаги иш тажрибаси билан бўлишган «The Prison Doctor» ҳам танишиб чиқишга арзийдиган асарлардан. Нафақат тиббий вазиятлар, балки ички кечинмалар ҳам тасвирланган ушбу китобдан, ҳар куни оғриқ, агрессия билан қаршилашиш, ва шунга қарамай, қандай қилиб профессионализм ҳамда эмпатияни сақлаб қолиш мумкинлигини ўрганиш мумкин. Китоб маҳбуслар ҳақидаги мавжуд стереотипларни парчалаб, жиноятлар ортида кўпинча руҳий травма ва ижтимоий муаммолар туришини эслатади.
«Исёнчи қизлар учун тунги эртаклар»
Елена Фавилли ва Франческа Кавалло
«Исёнчи қизлар учун тунги эртаклар» («Good Night Stories for Rebel Girls»)ни орзу қилиш ва жасорат ҳақидаги асар дейиш мумкин. У дунёнинг таниқли олим, спортчи, рассом ва фаол аёллари ҳақидаги қисқа ҳикояларидан иборат жамланмадир.
Барча ҳикоялар машҳур аёлларнинг биографияси асосида, тунги эртак оҳангида баён қилинган. Чегаралар фақат жамият тасаввуридагина мавжудлигини ёдга соладиган ушбу китоб катта-ю-кичик, қиз-у ўғил учун ҳам аҳамиятли.
Бу краудфандинг (муайян лойиҳани қўллаб-қувватлашни истовчилардан одатда интернет орқали маблағ тўплаб, беғараз молиялаштирилиши- таҳр.) асосида ёзилиб, нашр этилган китобдаги ҳикоя ва иллюстрацияларнинг бари аёлларнинг ижод маҳсулидир.
Китоб ҳақида интернет орқали хабар топганман. Бизга дарров етиб келиши даргумонлиги туфайли сотиб олиш учун АҚШдаги навбатга ёзилганман. Натижада, илк ададдаги нашрни қўлга киритиб, қизим билан мутолаа қилганмиз. Кейинчалик китобнинг иккинчи қисми ҳам чоп этилиб, турли тилларга таржима қилинган.
Барча ҳикоялар машҳур аёлларнинг биографияси асосида, тунги эртак оҳангида баён қилинган. Чегаралар фақат жамият тасаввуридагина мавжудлигини ёдга соладиган ушбу китоб катта-ю-кичик, қиз-у ўғил учун ҳам аҳамиятли.
Бу краудфандинг (муайян лойиҳани қўллаб-қувватлашни истовчилардан одатда интернет орқали маблағ тўплаб, беғараз молиялаштирилиши- таҳр.) асосида ёзилиб, нашр этилган китобдаги ҳикоя ва иллюстрацияларнинг бари аёлларнинг ижод маҳсулидир.
Китоб ҳақида интернет орқали хабар топганман. Бизга дарров етиб келиши даргумонлиги туфайли сотиб олиш учун АҚШдаги навбатга ёзилганман. Натижада, илк ададдаги нашрни қўлга киритиб, қизим билан мутолаа қилганмиз. Кейинчалик китобнинг иккинчи қисми ҳам чоп этилиб, турли тилларга таржима қилинган.
Мутолаани турли китоб клублари, мунтазам учрашувлар ва эҳтимол китоб ярмаркалари ёки фестиваллар орқали оммалаштириш керак. Масалан, қизимнинг мактабида «китоб ҳафталиги» ташкил қилинади. Унда ўқувчилар белгиланган миқдордаги китобларни ўқиб, уларни махсус дафтарларида қайд этиши керак. Шунингдек, китоб қаҳрамонлари образида кийиниб, ўз ҳикояларини ҳам ёзишади. Бу каби усуллар болаликдан китобга меҳр ва қизиқиш уйғотади.
Менинг ишхонамда ҳам таъкидлаганимдек «аёллар китоб клуби» бор. Унда ҳар ой учун асар танлаб, кейин уни онлайн ва офлайн тарзда муҳокама қиламиз. Баъзан муаллифлар ҳам ўз китоблари билан иштирок этади. Китоб ўқишни янада оммалаштириш мақсадида 8 мартда — инклюзия ва аёллар масалалари бўйича кутубхона ҳамда тадқиқотларга доир кичик бир лойиҳа бошламоқчимиз.
Умуман олганда, китобхонликни тарғиб қилиш учун турли ташаббусларни амалга ошириш лозим, деб ўйлайман. Чунки жамиятлар, аҳоли ва аудитория ҳар хил. Ҳар бир ташаббусга доим талаб топилиши мумкин. Мен мутолаанинг яна урфга киришига, китобларнинг эса суҳбатнинг муҳим атрибутига айланишига умид қиламан
Менинг ишхонамда ҳам таъкидлаганимдек «аёллар китоб клуби» бор. Унда ҳар ой учун асар танлаб, кейин уни онлайн ва офлайн тарзда муҳокама қиламиз. Баъзан муаллифлар ҳам ўз китоблари билан иштирок этади. Китоб ўқишни янада оммалаштириш мақсадида 8 мартда — инклюзия ва аёллар масалалари бўйича кутубхона ҳамда тадқиқотларга доир кичик бир лойиҳа бошламоқчимиз.
Умуман олганда, китобхонликни тарғиб қилиш учун турли ташаббусларни амалга ошириш лозим, деб ўйлайман. Чунки жамиятлар, аҳоли ва аудитория ҳар хил. Ҳар бир ташаббусга доим талаб топилиши мумкин. Мен мутолаанинг яна урфга киришига, китобларнинг эса суҳбатнинг муҳим атрибутига айланишига умид қиламан
Фотолар Дилфуза Куралованинг шахсий архивидан олинди.
Матн ва график материалларга бўлган барча ҳуқуқлар Gazeta’га тегишли.
Gazeta’да эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан
ҳавола орқали танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
