Buxoroning Eski shahar qismida ikkita bozor bor. Biri xalq tilida “Kolxoz bozor” deb ataladigan Markaziy dehqon bozori bo‘lsa, ikkinchisi — “Ko‘klik” dehqon bozori. Shahar aholisining hisobiga ko‘ra, yoshi 80 dan oshgan, Turkiy Jandiy ko‘chasidagi “Ko‘klik” bozori arzonligi va o‘ziga xos yashil muhiti bilan tanilgan.

Qur’on tilovati ostida non yopadigan Jo‘rabek aka, ro‘za kunlari ko‘p duo olganini yig‘lab eslagan Madina opa, “Oqlikka xiyonat qilib bo‘lmaydi”, deya sutlarini sof sotadigan, uyiga 20 yildan beri gaz bormaydigan nometanlik xola va boshqa sotuvchilardan iborat bozor Ramazonni qanday kuzatib qo‘ydi? Gazeta reportaji.

Ramazonning oxirgi kuni. Xalq tilida “Zelyoniy bozor” deb ataladigan bu joydan material tayyorlashga kechikmay degan hadik bilan 30 kilometrlik Vobkent tumanidan ertaroq yo‘lga chiqdim. Savdo tong 6:00 da boshlanishini aytishgandi, lekin bozorga 4:30 da yetib kelibman.

Ko‘chalar chiroq bilan yoritilgan, kimsa ko‘rinmas, bozor darvozasi ham berk edi. Kichik tirqishdan ichkariga mo‘ralaganda ko‘zim to‘rdagi yorug‘ xona va chaqqonlik bilan zuvala qilayotgan novvoyga tushdi. Chamasi tunda ish boshlagan yoki kecha uyiga ketmagan ko‘rinadi.

Atrofga razm solaman. Darvoza yonidagi peshlavha bu yerni “Sharq dehqon bozori” MCHJga qarashli “Ko‘klik” dehqon bozori filiali deb tanishtiradi. Peshtoqida esa yashil harflar bilan “Zelyoniy bazar” deb yozib qo‘yilgan. Mutassaddilar xalq tilida qolib ketgan eski nomni o‘zgartirgilari kelmagan chog‘i degan yaxshi gumonga bordim.

20 daqiqalar o‘tib, bir amaki velosipedda ko‘rinish berdi. Qo‘lidagi kalitning ovozi chiqqanda Hizrni ko‘rgandek quvondim. Darhol salom berib, maqsadimni aytdim. O‘zini bozor qorovuli deb tanishtirgan bu inson esa ochiq chehra bilan ichkariga taklif qilib, savdo boshlanguncha novvoyxonada turishimni aytdi. Novvoy Jo‘rabek aka Murodov bilan suhbatimiz shu nuqtadan boshlanib ketdi.

Kunduzi davlat ishida ishlab, tuni bilan non yopib chiqadigan Erkinoy onaning bu hunariga uch o‘g‘lidan faqat kichkinasi — Jo‘rabek akagina qiziqish bildirgan. Jo‘rabek aka novvoychilikka nega ishqi tushganini o‘zi ham bilmaydi, buni ehtimol, xamirning yumshoqligi uchundir deb izohlaydi. Hatto bir yil avval Rossiyada haydovchilik qilganda ham non zuvalash-u, yasashning ko‘p xumori tutganini aytadi.

Jo‘rabek aka novvoyxonasining yoshini “Zelyoniy bozor” bilan teng deb biladi — maktabga chiqishidan oldin ham bu novvoyxona bo‘lgan. Uning o‘zi bu yerni 10 yil avval ijaraga olib turmush o‘rtog‘i bilan yuritishni boshlagan. Er-xotin to‘rt yillik mehnatidan to‘plangan pulga binoni sotib oladi.

Saharlab keladigan mijozlarni kuttirmaslik uchun non tayyorlashni tunda boshlash kerak. Jo‘rabek aka taxminan soat 1:30 — 2:00 larda novvoyxonaga keladi. U ishining eng katta qiyinchiligi sifatida ham aynan shuni ko‘rsatadi — “Hamma shirin uyquda yotganda siz uyg‘onib, tandir qarshisida hozir bo‘lishingiz kerak”. U hazillashib, o‘zini tunda faol bo‘ladigan ko‘rshapalakka ham o‘xshatib qo‘yadi.

Xamirni maxsus apparat tayyorlab beradi. Bir xalta un, ikki kilogramm margarin yog‘i, suv va xamirturushni apparatga solsa, 20−25 daqiqada qorib beradi. 4−5 soat tinib turgach, novvoy zuvala qilishni boshlaydi.

Zuvalalar ko‘tarila boshlaganda Jo‘rabek aka nonlarni yasay boshladi. “Faqat suv va yog‘ning ichida bo‘lganidan novvoylarning qo‘li noziklashib ketadi”, — deb kulib qo‘yadi u. Magnitafonda Qur’on tilovati eshitilib turibdi. “Qur’on tinglab pishgan nonlar boshqacha bo‘lsa kerak-a?”, deyman. Novvoyning yuziga kamtarona kulgu yuguradi.

Shu payt eshikdan bir ayol kirib bir zuvala xamir olib ketdi. Qo‘shnilar ertalab bo‘g‘irsoq pishirgudek bo‘lsa, ko‘pincha xamir qilib o‘tirmay, Jo‘rabek akadan sotib olarkan.

Tandirdan bir kunda o‘rtacha 200 ta non chiqadi. Ular “Ko‘klik” dehqon bozoridan ortib qolgudek bo‘lsa, “Kolxoz bozor”dagi tanish sotuvchiga beriladi. Qo‘shimcha buyurtmalar esa kunlik miqdorga xalal bermaydi. Ammo ko‘proq ishlashga to‘g‘ri keladi. Bir to‘yda 600 ta buyurtma tushganda Jo‘rabek aka xotini bilan 20 soatdan oshiq vaqt davomida dam olmasdan ham bozor, ham to‘y uchun non pishirgan.

Novvoyimiz uch xil — garmqoq, xonaki va “lepyoshka” nonlar tayyorlaydi. Hammasining narxi bir — 5 ming so‘mdan. Asosan “lepyoshka” talabgir bo‘lsa-da, qolgan ikkisi, ayniqsa, garmqoqning sodiq mijozlari bor. Garmqoq — tandirda uzoq vaqt davomida qotirib pishiriladigan, “suxari”ga o‘xshash non Buxoro shevasida aynan shunday ataladi. Keksalar yoki hazm qilishda muammosi bor insonlar yaxshi pishgan deya shuni yeydi.

Bozorga kelgan odam issiq non olmasdan ketmaydi hisob. Asosiy xaridorlar bozor joylashgan Eski shahardagi Turkiy Jandiy mahallasi aholisi. Agar nonlar hali tandirda bo‘lsa, ular 15−20 daqiqalab kutib o‘tiradi.

Jo‘rabek aka mijozlaridan “Sizning noningiz yaxshi, yumshoqqina”, degan gaplarni ko‘p eshitadi. U non ham, novvoy ham ko‘p bugungi davrda raqobatbardosh bo‘lishi uchun sifatli va halol ishlash kerak deb hisoblaydi.

Jo‘rabek aka novvoylikning ortidan boyib ketmagan bo‘lsa-da, cho‘ntagi biror kundirki, pulsiz qolmagani, hunari bor ekan, ertasidan ham xavotir olmasligini aytadi. Bitta niyati — o‘g‘liga ham bu kasbni o‘rgatish. Ehtimol, o‘g‘il otaning yo‘lidan ketmas, ammo onasidan meros kasbining yashab qolishi va zurriyotining hech bo‘lmaganda bitta hunarli bo‘lishi Jo‘rabek aka uchun muhim.

Soat 5:30. Tong g‘ira-shira yorishardi. Bozor asta jonlandi: sutchilar, meva-cheva sotuvchilar va go‘sht do‘konlari ish boshladi. Jo‘rabek aka bilan suhbatimizni shu nuqtada tugatib, ularning yoniga otlandim.

10 yoshida dadasiga ergashib, “Kolxoz bozor”ga savdoga chiqqan jajji Madina bugun 37 ga to‘lgan. O‘sha kunlardan beri bozorning g‘ala-g‘ovuri unga begona emas. Turmush qurgandan so‘ng kelinlik uyiga yaqin “Zelyoniy bozor”da savdo qila boshlagan. Mana, shunga ham 13 yil bo‘lib qolibdi.

Madina opa asosan meva-cheva va pomidor-bodring sotadi. Bugun sotadigan mahsulotlarini kecha shomdan keyin “Kolxoz bozor”dagi ulgurji savdodan olib kelib, o‘zining rastasiga joylab, ustini yopib ketgan. Umuman olganda, ikkichi qo‘l bo‘lgan boshqa sotuvchilar ham doim shunday yo‘l tutadi — rastalarga esa bozordagi kameralar ko‘z-quloq.

Madina opa mahsulotlarining ustini ochadi-da, keyin darrov chelakka suv olib, o‘zining hududini salqinlatadi. Bunday sharoitda meva-sabzavotlar tetik turadi. Ular tez yomon bo‘lib qolmasligi uchun ham sotuvchi faqat bir kunga yetadiganini olib keladi. Shundanmi, shu paytgacha biror marta qaysidir mahsulotini tashlab yuborganini eslolmaydi — hammasi xaridorini topib ketadi.

Madina opa ko‘p yillik bozorchi bo‘lib qolishning siri — nafaqat yaxshi mahsulot sotish, balki xaridorlarga ham xushmuomala bo‘lishda, deb biladi. Shuning uchun uning doimiy mijozlari allaqachon paydo bo‘lgan. Hatto undan nimadir olishmasa ham bozorga yo‘li tushganda kelib, so‘rashib ketishadi.

Ramazon oyi bo‘lganiga suhbatimiz ham o‘z-o‘zidan shunga ulanadi. U ro‘zada hamma mahsulotlar har doim ham tez sotilavermasligi, savdo kam bo‘lsa ham barakasi bo‘lishini aytadi.

U yonidagi keksa hamkasbiga to‘rvadagi bodringini ko‘tarishga yordam berar ekan, onaxon “Bir xalta bodring ko‘tarardim-a, qanday davrlar edi-ya?”, deb zabardast yoshligini eslab oladi.

Ehtimol, kichkina bo‘lganidanmi, hamma bir-biriga yaqin-yaqin joylashganidanmi bozor ahli haqiqatdan inoq ko‘rinardi. Madina opaning aytishicha, ular tug‘ilgan kunlarida bir-birlariga sovg‘alar ulashar, Hayit arafasida uylariga mehmonga borar, bozorning o‘zida domlalarni chaqirtirib Qur’on tilovatlari qildirar ekan.

U uzoq yillar Buxoro tumanidagi maktablardan birida geografiyadan dars bergan. Hatto o‘qituvchilik qiladigan kezlari ham ertalab kelib, mahsulotlarini sotib, keyin maktabga borganini aytadi. Ikki yil avval pensiyaga chiqqan bo‘lsa ham o‘zining ta’biri bilan aytganda, “zerikib qolmaslik, sog‘lig‘iga foydali bo‘lishi uchun harakatdan to‘xtamaslik maqsadida ham” savdoga chiqishda davom etyapti.

Bugun xolaning bozorini ismaloqlar ochib berdi. Uning aytishicha, chiroyli narsalar tez sotilib ketadi. Shuning uchun faqat tetik ko‘katlarni olib kelishga harakat qiladi. Agar ular savdodan qolib ketgudek bo‘lsa, qo‘ni-qo‘shnilarga tekinga berib yuboradi, juda yaroqsiz holatga yetganlarini mollarning yemiga qo‘shadi.

Sut mahsulotlarining esa allaqachon doimiy so‘rovchilari bor. “Sut oluvchilar mahsulotning sifatiga qaraydi-da, yeb, ichadi, ma’qul bo‘lsa, yana keladi, bo‘lmasa, yo‘q”, — deydi xola. Shuning uchun u doim sof sutni sotadi. “Oqlikka xiyonat qilib bo‘lmaydi”, — deydi u.

U mahsulotlarini “Zelyoniy bozor”da boshqa bozorlarga nisbatan arzonroqqa sotishini yaxshi biladi. Ammo bu yer qulayroq: rastalari bor — boshqa bozorlarda yerda o‘tirib sotishiga to‘g‘ri kelishi mumkin. Erta ketadi — mijozlar soat 10:00 gacha kelgani uchun ham tez-tez sotadi-yu, uyiga ravona bo‘ladi.

Bozorning 2019-yildagi zamonaviy ta’mirida rastalari yangilanib, tepasi yopilgan. Kirish qismida uning ertalab 6:00 dan 16:00 gacha ishlashi ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, savdo deyarli har doim 10:00 da tugaydi. “Sotuvchilar 16:00 gacha o‘tirmaydi. Ko‘pchiligi dehqon bo‘lgani uchun „ishimiz bor“, deb ketadi. Xaridorlar ham o‘rganib qolgan. 10:00 dan keyin kelmaydi”, — deydi bozor nazoratchisi Zilola opa.

56 yoshli Samandar aka 40 yildan oshibdiki, shu bozorda savdo qiladi. Bu kasb ham, shu bozorda ishlash ham ota-onasidan meros qolgan. Taqdirni qarangki, uning turmush o‘rtog‘i, o‘g‘li va kelini ham rizqini shu yerdan teryapti.

Samandar aka nega aynan “Ko‘klik” dehqon bozorida savdo qilishini aytar ekan, “Boshqa bozorda kuni bo‘yi savdo qilib, topgan pulingizni bu yerda ertalab 10 gacha ishlab qo‘yasiz. Muhimi, kuni bo‘yi tik oyoqda turmaysiz, kunduzi dam olasiz”, — deydi. U shu ishning ortidan uy, mashina olgani, kelin qilganini faxrlanib gapirib beradi.

48 yoshli Vazira Asadova turmush o‘rtog‘i bilan tuxumbarak va bichak sotadi. Uning asosiy xaridorlari bozor atrofidagi mehmonxona egalari. Ular bu tansiq taomlarni sayyohlarning ertalabki nonushtasi uchun sotib oladi.

Tuxumbarakni Vazira opaning o‘zi tayyorlasa, bichaklarni turmush o‘rtog‘i pishiradi. Onda-sonda farzandlari ham yordam berib turadi. Har kuni ikkisidan ham 100−150 tadan olib chiqishadi. Aprel, may, ayniqsa, mavsum bo‘ladi.

“To‘ylar uchun ham buyurtma olamiz. Lekin asosiy daromadimiz bozordan. Tuxumbarakni ruslar ko‘p so‘raydi. Ikki ming 500 so‘mdan sotaman, sexlarda besh ming so‘mdan kamiga bermaydi. Navro‘zgacha bir lagandan qovoqli bichak ham qilib kelaman. Yevropalik sayyohlar ko‘p oladi”, — deydi Vazira opa.

U tuxumni ham begona qilmay shu bozorning o‘zidan oladi. Vazira opa, garchi baraklarni mazali qilsa-da xonaki tuxumlardan foydalanmaydi. “Uyning tuxumida kuch ko‘p bo‘ladi. Qon bosimini oshirishi, tanada issiqlikni ko‘paytirib toshma toshirishi mumkin. Xohlovchilar o‘zi pishirib yesa bo‘ladi, lekin men keng ommaga sotaman. Ularga ziyon yetishini xohlamayman”, — deydi opa.

Odatda Vazira opa pishirib kelgan mahsulotlar uyga qaytib ketmaydi — hammasi sotiladi. Mabodo shunday bo‘lib qolsa ham keyingi kun ularni savdoga olib chiqmaydi. Har ertalab issiq va yangi pishirishi shart.

18 yillik savdogar bu yerga kelgunga qadar tilla bozor, “Kolxoz bozor”larda ishlagan. Nihoyat “Zelyoniy bozor”dan o‘zi istagan tartib va sog‘lom muhitni topgan.

Vazira opaning ta’kidlashicha, bozor atrofida yashovchi aholi, mijozlar ham sotuvchilarni xafa qildirib qo‘ymaydi. Ularning ishiga ortiqcha aralashuv bo‘lgudek holatlarda, “Buning narsasi bizga kerak, tegmang”, deb himoyalaydi.

“Avvallari atrofda yahudiylar ko‘p yashardi, katta mehmonxonalar egalari edi. Ular bozorga chiqqanda sig‘may qolardi. O‘shalar ham tartibni zo‘r saqlardi. Koronavirus sabab ko‘pi vafot etdi”, — deb qo‘shimcha qiladi u.

Darvoqe, bozor nazoratchisi Zilola opaning aytishicha, “Ko‘klik” dehqon bozoriga istalgan odam kelib savdo qilishi mumkin. Yagona talab — hamma o‘zining mahsulotiga ajratilgan rastadan joy olishi lozim. Sotiladigan narsa turiga qarab, joyning metridan kelib chiqib, ijara narx belgilanadi. “Eng arzoni 4 500 so‘mdan boshlanadi, mahsulot narxi o‘zgarishi bilan ijara narxi ham o‘zgaradi”, — deydi Zilola opa.

Jondor tumanidan bo‘lgan Xolmurod aka 25 yillik sotuvchi. Sumalakni xonadon kelinlari pishirsa, nisholda tayyorlash erkaklarning bo‘ynida. Bir urinishda 20 kilogramm nisholda tayyorlaydigan Xolmurod akaning aytishicha, Buxoro nisholdalari boshqa hududlarnikidan farq qiladi.

“Ayrim nisholdalarni idishga solsangiz, og‘irligi bo‘lmaydi. Biznikini taroziga qo‘ying, kamida 400 gramm chiqadi. Buning ikkita sababi bor. Birinchisi — biz qiyomga shakarni ko‘proq solamiz, ikkinchisi — massani apparatda emas, maxsus cho‘pda uramiz”, — deb tushuntiradi u.

Xolmurod aka faqat mavsum paytlari — fevraldan aprelgacha bozorga chiqadi. “Sumalak va nisholdani ham har doim bozori chaqqon bo‘lmaydi, shuning uchun yozda ko‘proq foyda keladigan dehqonchilik, ustachilik bilan shug‘ullanaman”, — deydi u.

“O‘zim ovqatni yaxshi pishiraman. Xo‘jayinim ham maqtaydi. Mijozlarim ham rahmat aytib oladi. Nevaralarim shanba-yakshanba kunlari kelib „bibijon, baliq pishirib bering“, deyishadi. Shularning „bibijon“ degan tili uchun ham yashayman-da”, — deydi u.

“Kecha eslab o‘tirgandim, 40 yil azob yebman, endi-endi biroz rohat ko‘ryapman. 300 ming so‘m pensiya olaman. Dorimga ham yetmaydi. Ishim esa yaxshi, birovga qaram bo‘lgan joyim yo‘q. Kunlik topgan pullarimni ukol-dorilarimga ishlataman”, — deydi opa.

Baliq sotuvchi xolaga “savdosini berishini” tilab, bozor ichiga yana ko‘z tashladim. Tinglaganlarimning bari bir zumda xayolimdan aylandi. Kimdir olayotgan, boshqa birov berayotgan kichik rastalarga qarab turib, hammamiz bu dunyoda rizqimizni terib yashaymiz, degan xayolga bordim.

Jin ko‘chalar bo‘ylab bozordan uzoqlasharkanman novvoy akaning “Non tandirda pishgani singari inson ham sabr va mehnat bilan pishadi” degan gapi qulog‘im ostida jarang sochib turardi.

Material boshida aytganimizdek, biz Ramazonda, bo‘lib ham Hayitdan bir kun oldin “Ko‘klik” bozoriga borgan edik. Tabiiyki, bozor uncha gavjum emas edi. Googleʼda sayyohlarning bozor haqida qoldirgan iliq fikrlaridan esa uning biz ko‘rgan va sizga ko‘rsatgandan-da ajoyib atmosferasi borligini bilish mumkin. Ana shunday gavjum chog‘larida yana bu manzilga kelishni ko‘ngilga tugib ortga qaytdik.