Алишер Навоий номидаги Давлат академик Катта театри Тошкентнинг энг машҳур ва таниқли меъморий рамзларидан биридир. Бино таниқли совет меъмори А.В. Шусев раҳбарлигида лойиҳалаштирилган ва қурилган. Қурилиш 1939 йилдан 1947 йилгача давом этган.

Лойиҳа Ўрта Осиё округи ҳарбий қурилиш бошқармасининг ҳарбий қурувчиларига ишониб топширилган эди. Улар билан ёнма-ён турли мутахассисликдаги 500 дан ортиқ юқори малакали ишчилар ҳам меҳнат қилди. Улар орасида уруш пайтида Тошкентга эвакуация қилинган кўплаб мутахассислар ҳам бор эди. Қурилишнинг сўнгги босқичида (1945 йил кузида) япон ҳарбий асирлар ҳам ишга жалб этилди.

Бинонинг бадиий дизайнига ноёб ганч ўймакорлигини яратишга буюртма олган халқ ҳунармандлари катта ҳисса қўшди.

1947 йил 6 ноябрда театрнинг баланд ўйма эшиклари Мухтор Ашрафий ва С. Василенконинг «Бахт водийси» операси премьерасига ташриф буюрган илк томошабинлар учун тантанали равишда очилди.

1948 йилнинг март ойида ДАКТга буюк ўзбек шоири Алишер Навоий номи берилди. 1959 йилда театр академик мақомини, 1966 йилда эса «Катта театр» номини олган.

79 йил давомида унинг саҳнасида юзлаб спектакллар — Европа классикасидан тортиб миллий бастакорлар асарларигача — намойиш этилди. Бу ерда буюк балериналар Наталья Дудинская, Мария Семёнова, Майя Плисецкая, Бернара Кариева, Галия Измайлова, опера хонандалари Ирина Архипова, Елена Образцова, Ҳалима Носирова, раққосалар Тамарахоним, Мукаррам Турғунбоевалар порлаган.

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист Владислав Егай Тошкентда туғилиб ўсган. Пойтахтдаги оддий мактабда ўқиган Владислав на саҳна, на рақс ҳақида ўйлаган. Хореография билим юрти педагоглари мактабга келиб, жисмоний тайёргарлиги нуқтаи назаридан мос келадиган болаларни танлаб олганидан кейин ҳаммаси ўзгарди. 10 ёшли Владислав уларнинг назарига тушди.

1958 йилдан бошлаб саккиз йил давомида унинг ҳаёти хореография билим юртидаги ўқиш ва қатъий тартиб асосида кечди. Ҳар куни эрта тонгдан бошланиб, бир неча соат давом этадиган классик ва халқ рақслари машғулотлари, мусиқа, актёрлик маҳорати ва саҳна ҳаракати дарслари умумтаълим фанлари билан бирга олиб бориларди. Интизомга риоя этилиши кузатиб бориларди: кечикишларга йўл қўйилмас, дарс қолдиришлар назорат қилинарди.

Устозлар нафақат техника, балки касбга бўлган муносабатни ҳам ўргатишган. Улар балет — шунчаки санъат эмас, балки сабр-тоқат ва матонат талаб қиладиган машаққатли меҳнат эканини тушунтиришган.

Хореография билим юрти битирувчилари орасидан Катта театрга саноқлиларигина қабул қилинарди: труппага фақат касбий талабларга жавоб берадиганлар олинарди. Қарор имтиҳон намойиши натижаларига кўра қабул қилинарди, намойишни ДАКТ бош балетмейстери Анатолий Кузнецов кузатиб борарди. Владислав Егай саралашдан ўтган икки кишидан бири бўлди. 1967 йилда у театрнинг балет труппасига қабул қилинди.

«Фамилиямни айтишганда, шу ерда — театрда қолишимни англадим. 12 ёшимдан болалар спектаклларида саҳнага чиқиб, гастролларга бориб, саҳна орти ҳаётини яшаб келардим. Ўшандаёқ театр мен учун қадрдон масканга айланиб улгурганди», — дея эслайди хореограф.

Труппадаги дастлабки йиллар воқеаларга бой ва тиғиз ўтди. Ёш артистлар репертуарни тезда ўзлаштириши, репетициялар ва чиқишларда қатнашиши, қатъий тартибга кўникиши керак эди. Кун баданни чиниқтириш ва жисмоний ҳолатни сақлаш учун мажбурий дарс билан бошланарди, сўнгра репетициялар — аввал оммавий саҳналар, кейин эса педагоглар билан якка тартибда ишланарди. Баъзан машғулотлар кечгача давом этар, сўнг спектакль бошланарди. Артистлар уйга ярим тунда қайтиб, эртаси куни яна театрга келишарди. Касбий одат — саҳнанинг кун тартиби билан яшаш шу тариқа шаклланган.

Вақт ўтиши билан Владислав Егай балет солисти бўлди: ўз саҳнасида кўплаб чиқишлар қилди, труппа билан мамлакат бўйлаб ва хорижга гастролларга борди. У иштирок этган саҳна асарлари қаторидан «Оққуш кўли», «Уйқудаги гўзал», «Қарсилдоқ», «Жизель», «Золушка», «Боғчасарой фонтани», «Афсоналар водийси», «Раймонда», «Тўмарис» ва «Ҳумо» каби асарлар жой олган.

«Бир сафар Москвада чиқиш қилдик, спектаклдан сўнг машҳур театр режиссори Борис Львов-Анохин ёнимга келди. Чиқишим унга жуда манзур бўлганини айтиб, бир хатоимни кўрсатди: “Артист номерни ижро этиб бўлгач, образдан дарҳол чиқиб кетмаслиги керак. Ҳатто саҳнада ҳансираб турган вақтингда ҳам сенга юзлаб кўзлар тикилиб туради. Улар орасида айнан сенга қараб турадигани албатта топилади. Шу сабабли саҳнада чарчоқни сездирмаслик керак — бунга фақат парда ортидагина йўл қўйса бўлади”. Унинг сўзларини ўзимга қоида қилиб олдим», — дея ҳикоя қилади Владислав Егай.

Иш завқ бағишлаш баробарида юксак жисмоний чидамлиликни талаб қиларди. Артист бир неча бор оёқ кафтини жиддий синдириб олган, пайларини чўздирган ва жарроҳлик амалиётларини бошдан кечирган. Баъзан оғриқ билан ҳам чиқиш қилишга тўғри келган, чунки солистнинг ўрнини босадиган одам топиш қийин, спектаклни бекор қилиш эса имконсиз.

«Балетда жароҳатлар — одатий ҳол. Менда ҳар хили бўлган, лекин бир сафар жиддий жароҳат олдим: оёғимга оғир темир ҳасса тушиб, суягимни майдалаб юборди. Ўшанда биринчи марта танам аввалги зўриқишларга дош беролмаяпти, деган фикр келди. Балетда тана тез қарийди — 35 ёшга бориб куч-қувват аввалгидек бўлмайди, тикланиш ҳам секинлашади», — дея тушунтиради Егай.

У 38 ёшида саҳнани тарк этди, бироқ театрдан кетмади. Бу маскан билан жуда кўп нарса — хотиралар, одатий ҳаёт мароми, шогирдлар уни боғлаб турарди. Егай бор эътиборини шогирдларига қаратди — ёш раққослар билан ишлай бошлади: аввалига педагог, сўнгра жамоанинг ташкилотчиси ва раҳбари сифатида. У рақс гуруҳини тузиб, мумтоз ва халқ рақсларини саҳналаштирди, артистларни танловлар ва гастролларга тайёрлади, уларга касбни эгаллашда кўмаклашди, қийин дамларда – жароҳатлардан сўнг тикланишда, муваффақиятсизликда ва чарчаган пайтларида уларни қўллаб-қувватлади.

Бугунги кунда Владислав Егай касаба уюшма қўмитасига раҳбарлик қилади, репетиция жараёнлари, ролларнинг тақсимланиши, спектаклларнинг саҳналаштирилиши ва труппанинг касбий юксалишини назорат қилади.

У балет — нафақат техника, балки образ ярата олиш маҳорати ҳам эканига қатъий ишонади.

«Саҳнада шунчаки ҳаракатларни бажариш етарли эмас. Ролни яшаш, қаҳрамон характерини тушуниш, мусиқани ҳис этиш керак. Томошабин профессионал атамаларни билмаслиги мумкин, лекин самимийликни дарҳол ҳис қилади. Артист жонсиз рақсга тушса, бу илк дақиқаларданоқ сезилади», — дейди хореограф.

Театр бугун ҳам Владислав Егай учун ҳаётининг муҳим ва одатий бир қисми бўлиб қолмоқда. У буни саҳнанинг ўзига хос жозиба кучи билан боғлайди.

«Бир марта олқишларни эшитдингизми, тамом — усиз яшай олмайсиз. Одамлар чарчайди, кам маош олади, жароҳатланади, лекин қолишади, чунки театр уларнинг тақдирига айланади», — дейди у ишонч билан.

ДАКТ опера труппасининг етакчи солисти Саида Мамадалиева Сурхондарё вилоятининг Жарқўрғон туманида туғилган. Оиласида профессионал мусиқачилар бўлмаса-да, у болалигидан қўшиқчиликка меҳр қўйган. Саиданинг отаси қизининг овозини тинглашни жуда яхши кўрарди. Унинг илтимосига кўра, Саида уйда тез-тез қўшиқ айтиб берар, мактабда ўтказиладиган концертлар ва байрамларда қатнашарди. Ўша пайтда бу шунчаки севимли машғулот эди ва у саҳна ҳақида касб нуқтаи назаридан ҳали ўйлаб кўрмаганди.

Мактабни тамомлагач, Саиданинг отаси газетада Термиз мусиқа билим юртига қабул ҳақидаги эълонни кўриб қолиб, қизига ўқишга топшириб кўришни таклиф қилади.

«Ўшанда ҳатто бу қандай ўқув юрти эканини, у ерда нималар ўқитилишини ҳам тушунмасдим. Мени эшитиб кўришлари учун олиб боришганда, ўқитувчи бирор қўшиқ айтиб беришимни сўради. Мен Насиба Абдуллаеванинг қўшиғини куйлаб бердим. У диққат билан тинглаб, шундай деди: “Овозинг яхши экан. Опера хонандалиги бўйича ўқишинг керак”. Бу сўзлар бир умрга ёдимда қолган», — дея эслайди Саида Мамадалиева.

Шундай қилиб, 1988 йилда бўлажак санъаткор ўзини катта саҳнага олиб чиққан йўлга қадам қўйди. У билим юрти даргоҳида ўзи учун илк бор классик вокал ва опера оламини кашф қилди. Аста-секин машғулотлар завқ бағишлай бошлади, ўқув концертларида томошабинлар олдидаги чиқишлар эса ўзига ишонч бағишларди. Саида Мамадалиева ўз йўлини топганига тобора амин бўлиб борарди.

1992 йилда билим юртини тамомлаб, Ўзбекистон давлат консерваториясининг вокал бўлимига ўқишга кирди. Ўқиш интизом ва мунтазамликни талаб этарди: ҳар куни овоз, нафас олиш ва репертуар устида ишлашга тўғри келарди.

«Мен нафақат қўшиқ айтишни, балки мусиқани тушунишни, саҳнани ҳис этишни, партнёрлар билан ҳамнафас ишлашни ўргандим», — дея эслайди Саида Мамадалиева.

Талабага халқ артисти ва опера хонандаси Саодат Қобулова алоҳида ёрдам кўрсатди: у мураккаб партияларни таҳлил қилишга кўмаклашди, ўзининг саҳна тажрибаси билан ўртоқлашди. Аспирантурада унинг раҳбарлиги остида Саида Мамадалиева ўз репертуарини кенгайтириб, нафақат миллий опералар, балки Европа классик асарларини ҳам ижро эта бошлади.

Мамадалиева консерваторияда ўтказиладиган концертларда тез-тез қатнашиб турарди. Чиқишларининг бирида у дирижёр Дилбар Абдураҳмонова ва режиссёр Фирудин Сафаровнинг эътиборини тортди. Улар ёш хонандага «Лайли ва Мажнун» операсидаги Лайли партиясини тайёрлашни таклиф этишди. Репетицияларни ўқиш билан бир вақтда олиб боришга тўғри келган бўлса-да, образ устида ишлаш Саида Мамадалиева учун тақдирини белгилаб берувчи ҳодиса бўлди. Партияни муваффақиятли ижро этганидан сўнг, 1997 йили у театрнинг опера труппасига қабул қилинди.

«Катта театр саҳнасига илк бор чиққанимда жуда ҳаяжонланганман. Бу катта масъулият эди. Рўпарангда — улкан зал, томошабинлар, оркестр. Бироқ мусиқа садолари янграши билан қўрқув ғойиб бўлади. Сен образга кириб яшай бошлайсан ва қолган ҳамма нарсани унутасан», — дейди Мамадалиева.

Саида Мамадалиева театрда қарийб 30 йил давомида ўзбек ва хориж бастакорларининг операларида ўнлаб партияларни ижро этган. Унинг асосий роллари орасидан Мухтор Ашрафийнинг «Дилором» операсидаги Дилором, Сулаймон Юдаковнинг «Майсаранинг иши» асаридаги Ойхон, Пётр Чайковскийнинг «Евгений Онегин» операсидаги Татьяна, Жорж Бизенинг «Кармен» операсидаги Микаэла, Шарл Гунонинг «Фауст» операсидаги Маргарита ва Жакомо Пуччинининг «Мадам Баттерфляй» асаридаги Чио-Чио-сан образлари ўрин олган.

«Опера хонандаси касби — чидамлилик ва тўлиқ фидойиликни талаб қиладиган доимий меҳнат. Ҳеч бир партия жиддий тайёргарликсиз бўлмайди: матнни ёдлаш, қаҳрамон характерини тушуниш, саҳнадаги хатти-ҳаракатларни ўйлаб чиқиш керак. Баъзан бир роль устида ойлаб ишлайсан. Шундай пайтлар бўладики, овозинг толиқиб, тананг дам олишни талаб қилиб турганда ҳам саҳнага чиқасан. Лекин томошабинларнинг олқишларини эшитганингда, барчаси бекор кетмаганини тушунасан, янада кўпроқ ишлаш учун куч ва истак пайдо бўлади», — дея эътироф этади Саида Мамадалиева.

Театрда иккита оркестр фаолият юритади: опера ва балет спектакллари, гала-концертлар, мусиқий кечаларга жўр бўладиган симфоник оркестр ҳамда катта ижрочилик тажрибасига эга 70 га яқин мусиқачини бирлаштирган фахрийлар оркестри. Иккинчисига Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби, дирижёр Фазлиддин Ёқубжонов раҳбарлик қилади. У ДАКТда 25 йилдан буён ишлаб келмоқда.

Фазлиддин Шамсутдинович аслида самарқандлик. Унда мусиқага муҳаббат болалигиданоқ уйғонган. Саҳнага илк бор мактаб ўқувчиси бўлган пайтида чиққан. Ўқитувчилари унинг овозини пайқаб, болакайга Самарқанд маданият уйида чиқиш қилишни таклиф этишган. У яккахон ва хор таркибида куйлаб, фестиваллар ва танловларда қатнашган. Ўсмирлик даврига келиб эса овози ўзгара бошлаган.

«Хормейстер бўлиб ишлаган амаким: “Овоз йўқолиши мумкин, лекин дирижёр доим керак бўлади”, деган эди. Ўшанда мен шунчаки қўшиқ айтишни эмас, балки мусиқани бошқаришни ва бошқаларни ўз ортимдан эргаштиришни истаётганимни англаганман», — деб эслайди Ёқубжонов.

1962 йилда Фазлиддин Шамсутдинович Самарқанд мусиқа билим юртининг хор дирижёрлиги бўлимига ўқишга киради ва у ерда тажрибали дирижёр Лидия Сидоровадан сабоқ олади. Орадан тўрт йил ўтиб, 1966 йилда Ўзбекистон давлат консерваторияси талабаси бўлади. Шу йўналишдаги таҳсил унга мусиқа назариясини, турли жанрлардаги партитураларни чуқурроқ ўзлаштиришга ва саҳна амалиёти кўникмаларини такомиллаштиришга ёрдам берган.

«Дирижёр оркестрни ич-ичидан ҳис қилиши, ҳар бир чолғуни эшитиши ва унинг умумий товушдаги ўрнини тушуниши керак. Бу кўникмаларни яхшироқ ўзлаштириш учун консерваторияда туба чолғусини чалишни ўргандим ва ўн йилдан ортиқ вақт давомида шу билан шуғулландим», — дея ҳикоя қилади Фазлиддин Шамсутдинович.

Иккинчи курсда Ёқубжоновни Ҳамид Олимжон номидаги Самарқанд вилоят мусиқали драма театрига жўнатишади, у ерда миллий дирижёрларга эҳтиёж катта эди. Бу ерда ишлаш осон кечмади: икки йил давомида у Тошкент ва Самарқанд ўртасида қатнаб, олий маълумот олишни репетициялар ва чиқишлар билан бирга олиб борди.

1971 йилда консерваторияни тамомлагач, Фазлиддин Шамсутдинович таниқли ўзбек бастакори ва дирижёри Мухтор Ашрафий қўлида опера-симфоник дирижёрлик мутахассислиги бўйича ўқишни давом эттиришга қарор қилади. Ўзининг кейинги тақдирини кўп жиҳатдан белгилаб берган устозини у ҳанузгача отам деб атайди.

1979 йилда Ўзбекистон ССР Маданият вазирлиги Ёқубжоновни Тарас Шевченко номидаги Киев академик опера ва балет театрига икки йиллик амалиётга юборади ва у ерда у таниқли украин дирижёри ҳамда педагоги Стефан Турчак билан ишлайди. Кейинроқ эса Москвада дирижёр Фуат Мансуров қўлида ўз маҳоратини оширади.

А. Навоий номидаги ДАКТга Ёқубжонов 2002 йилда Бернара Кариеванинг таклифи билан келган — таниқли балерина ва хореограф ўша пайтда театрга раҳбарлик қиларди. У Фазлиддин Шамсутдиновичга бош дирижёр лавозимини таклиф этади. Симфоник оркестр ўша вақтда қийин даврни бошдан кечираётганди: созандаларнинг бир қисми кетиб қолган, репертуар эса қисқарганди.

«Оркестр билан илк бор учрашганимда атиги 40 кишини кўрдим — керакли таркибнинг ҳатто ярми ҳам йўқ эди. “Қолганлар қани?” деб сўрадим. “Бошқа ҳеч ким йўқ”, деб жавоб беришди. Лавозимга тайинланганимдан икки кун ўтиб, ишдан бўшаш ҳақида ариза ёздим, лекин Бернара Раҳимовна кетишимга йўл қўймади», — дея эслайди дирижёр.

Оркестрнинг янги раҳбари зиммасига жамоани қайта тиклаш ва уни аввалги ижро даражасига қайтариш вазифаси юклатилганди. Ёқубжонов жамоага консерватория ва мусиқа билим юртлари битирувчиларини таклиф қила бошлади. Ёш созандаларни шахсан ўзи тингловдан ўтказди, ўзлаштиришда уларга ёрдам берди ва жамоада ишлашни ўргатди.

«Баъзан раҳбариятдан: “Қанақанги “болалар боғчаси”ни йиғиб олдингиз?” деган эътирозлар бўларди. Мен эса бир-икки йилдан сўнг бу “болалар боғчаси” театрнинг фахрига айланишини айтардим. Бугун Катта театр оркестрининг деярли ҳаммаси — менинг шогирдларим. Бир пайтлар улар эндигина иш бошлаётган созандалар эди, ҳозир эса ўзлари янги авлодга устозлик қилмоқда», — дейди Фазлиддин Шамсутдинович.

2020 йилда Фазлиддин Ёқубжонов бош дирижёрлик лавозимини тарк этди. У ўз қарорини касбидан чарчагани билан эмас, балки ўрнини ёш ҳамкасбларига бўшатиш, уларга ривожланиш имкониятини бериш истаги билан изоҳлайди. Бироқ театрдан бутунлай кета олмади.

2023 йилда эса Фазлиддин Шамсутдиновичга Опера ва балет санъатини ривожлантириш давлат дастури доирасида янги жамоа — фахрийлар оркестрини тузиш таклиф қилинди. Таркиб бир ой муддатга шакллантирилди. Ундан ДАКТ оркестри ва Миллий симфоник оркестрнинг собиқ созандалари жой олди. Жамоага «Катта театр устозлари оркестри» деб ном берилди. Унинг фаолият тамойили — устоз-шогирдлик: тажрибали созандалар ёшларга билим бериб, касбни эгаллашларига кўмаклашади. Оркестрга «Майсаранинг иши», «Шоир юраги», «Дилором» каби репертуардаги саҳна асарларига жўр бўлиш ишониб топширилган. Мусиқачилар концерт дастури билан мамлакатнинг турли шаҳарлари бўйлаб гастроль сафарларида бўлиб туради.

Фазлиддин Ёқубжонов дирижёрлик қилишда, солистлар билан ишлашда ва ёш созандаларга устозлик қилишда давом этмоқда. Унинг тан олишича, ҳатто дам олиш кунлари ҳам ишга боргиси келади: «Театр оҳанрабодек ўзига тортади ва бир умр сиз билан қолади».

ДАКТ бош рассоми, атоқли ўзбек бастакори Юнус Ражабийнинг набираси Даврон Ражабов 25 йилдан буён театрнинг визуал қиёфасини яратиб келади.

Даврон ака болалигидан санъатни, хусусан, мусиқани ҳаётнинг табиий бир бўлаги деб билган. У умрини ижодий касбга боғлашини биларди, танлов фурсати келганда эса оилавий йўлдан эмас, ўз йўлидан боришга қарор қилди. 1985 йилда Ражабов П. П. Беньков номидаги Республика рассомлик билим юртига ўқишга кириб, театр рассоми ва саҳналаштирувчи рассом Георгий Брим гуруҳига тушади. 1989 йилда эса устози ортидан А. Н. Островский номидаги Тошкент давлат театр ва рассомлик институтининг театр декорацияси бўлимига ўқишга киради.

«Театр рассомлари аста-секин барча йўналишларни ўзлаштириб борадилар. Биринчи курсда асосларни, иккинчи курсдан — драматик спектаклларни, учинчи курсдан — қўғирчоқ театри спектаклларини, тўртинчи курсда эса опера ва балетни ўрганадилар. Битирувга келиб талабалар турли театрларда ва саҳна санъатининг ҳар хил турлари билан қандай ишлашни тушуниб етадилар», — дейди Даврон Ражабов.

У касбий фаолиятини иккинчи курслигидаёқ Давлат рус ёш томошабинлар театрида (кейинчалик Ўзбекистон ёшлар театри — таҳр.) бошлаган. Режиссёр Наби Абдураҳмонов раҳбарлигидаги кичик жамоада ишлаш унга эскизлар чизишдан тортиб, декорацияларни ўрнатишгача бўлган касбнинг турли қирраларини тезда ўзлаштириш имконини берган. Унинг илк иши Александр Мелниковнинг кўча артистларининг саргузаштлари ҳақидаги «Масхарабозлар қиссалари» спектакли бўлган.

2001 йилда Ражабовнинг курсдоши ва ўша пайтдаги ДАКТ бош рассоми Зубайдулло Ботиров Даврон акага саҳналаштирувчи рассом ўрнини таклиф қилади. Катта театрга ўтиш у учун янги босқич бўлди: бу ердаги саҳна ва декорациялар анча кенг кўламли, масъулият эса баландроқ эди. Ҳар бир спектакль янада мураккаб ечимлар, аниқ ҳисоб-китоблар ва ўнлаб мутахассисларнинг ўзаро ҳамжиҳатликда ишлашини талаб этарди.

Бугун бош рассомнинг иш куни бутафория, дурадгорлик ва рассомлик цехларини кўздан кечиришдан бошланади. У декорациялар устидаги ишлар қандай кетаётганини текширади, усталар билан тафсилотларни муҳокама қилади ва муддатларга аниқлик киритади. Эскизлардан тортиб, саҳнага ўрнатилгунга қадар саҳна безакларини яратишнинг барча босқичларини назорат қилиш унинг вазифасига киради.

Декорациялар устидаги иш режиссёр билан спектакль концепциясини муҳокама қилишдан бошланади. Сўнгра жамоа эскизларни ишлаб чиқади ва улар тасдиқлангач, техник чизмалар тайёрланади. Шу чизмалар асосида конструкциялар ҳисоб-китоб қилинади, материаллар танланади ва ўрнатиш усули белгиланади. Шундан кейин иш ишлаб чиқариш цехларига ўтади: дурадгорлик устахонасида каркаслар, бутафория цехида эса безак элементлари ясалади. Конструкцияларга қўйиладиган асосий талаблар – мустаҳкамлик, турғунлик ва хавфсизликдир.

«Илгари декорациялар кўпинча юмшоқ материаллардан – асосан, газлама ва тўрдан ясалган бўлса, ҳозир ёғоч, металл, замонавий композит материаллардан фойдаланилади. Ҳажмли конструкциялар, мураккаб механизмлар, саҳнанинг ҳаракатланувчи қисмларини яратиш имконини берадиган янги технологиялар пайдо бўлди. Баъзи декорациялар спектаклнинг ўзида шаклини ўзгартириб, бутунлай бошқача визуал таассурот уйғотади. Шу сабабли бугунги кунда рассомдан нафақат ижодий нигоҳ, балки ўзига хос муҳандислик тафаккури ҳам талаб қилинади», – дейди Даврон Ражабов.

Декорация цехи олдида турган энг мураккаб вазифалардан бири — анъана ва замонавий ечимлар ўртасидаги мувозанатни топиш. Саҳна безаклари замон талабларига мос келиши ва айни пайтда классик қоидаларни ҳам ҳисобга олиши керак. Ражабовнинг сўзларига кўра, рассомларнинг иши шунчаки «чиройли манзарани» яратиш билан чекланмайди – улар спектакль маконини шакллантиради, бу маконда ҳар бир детал умумий ғояга хизмат қилади.

«Бундан 20 йил аввал қўлимизда бор нарсалар билан ишлардик: бир спектаклдан бир детални, бошқасидан иккинчисини олиб, янги саҳна асарини безатардик. Бугун эса ҳар бир спектакль нолдан бошланади ва энг майда элементларигача ўз декорациясига эга бўлиши шарт. Масалан, “Евгений Онегин” устида ишлаётганда бошқа бирорта спектаклда қўлланилмайдиган алоҳида декорациялар тўпламини яратдик. Томошабинни ҳайратда қолдириш учун ҳар сафар саҳна безагига янгича ёндашишга, такрорламасликка ҳаракат қиламиз», — дейди Даврон Ражабов.

Спектакль устидаги иш репетициялар пайтида ҳам давом этади: рассом декорацияларнинг ёруғлик, ҳаракат ва ҳатто товуш билан уйғунлашишини кузатиб боради. Зарурат туғилса, ўзгартиришлар киритилади — ўлчамлар мослаштирилади, конструкциялар мустаҳкамланади, ранглар ечими ўзгартирилади.

«Айниқса, “Оққуш кўли” устидаги иш хотирамда муҳрланиб қолган, — дея эслайди Ражабов. — Енгиллик, ҳаводорлик муҳитини яратишимиз керак эди, шу боис матолар ва ёритишнинг ғайриоддий уйғунлигидан фойдаландик. Бутун орқа фон қўлда чизилган, либослар ва декорациялар эса бир-бирига ғоятда мос тушган эди».

Ҳар бир намойиш олдидан жамоа саҳнанинг тайёрлигини — декорациянинг барча қисмлари тўғри ўрнатилганми, механизмлар соз ишлаяптими — текширади. Спектаклдан сўнг конструкциялар эҳтиёткорлик билан қисмларга ажратилади, тозаланади ва омборга жўнатилади. Улар у ерда кейинги намойишни кутиб, ойлар ва ҳатто йиллар давомида сақланиши мумкин.

«Касбимиздаги энг мураккаб нарса — ғояни рўёбга чиқариш, — дейди Даврон Ражабов. — Кўп нарса ўйлаб топиш мумкин, бироқ унинг саҳнада ишлашига эришиш муҳим».

Ражабовнинг сўзларига кўра, хорижий театрларнинг гастроль сафарлари ижодий жамоанинг касбий юксалиши учун муҳим манба бўлиб қолмоқда. Ҳар гал ДАКТга хорижий жамоалар ташриф буюрганда, у энг қизиқарли ёндашувларни ўзлаштириш мақсадида уларнинг саҳна безаклари, техник ечимлари ва саҳна маконини ўзгартириш усулларини ўрганади. 2023 йилда Даврон ака ҳамкасблари билан машҳур «Ла Скала» (Италия) театрида амалиёт ўтаб, у ерда саҳна асарларининг тайёрланиши ва театр хизматлари ишининг ташкил этилишини кузатди.

«Театр — бир умрлик муҳаббатга ўхшайди. Унда ҳамма нарса бўлади: қувонч ҳам, чарчоқ ҳам, ҳаяжон ҳам, илҳом ҳам. Бу ерда мен ўзимни тирик ҳис қиламан. Парда тушиб, томошабинлар олқишлаётганида, мен бу сеҳрнинг бир зарраси ўз меҳнатим самараси эканини англайман», — дея тан олади рассом.

Марина Андреева либослар цехида 2003 йилдан бери ишлайди, бироқ театрга болалигиданоқ боғланиб қолган. Унинг ота-онаси ҳам театрда хизмат қилган: отаси балет артисти, онаси эса либослар устаси бўлган. Қизалоқни онаси тез-тез ўзи билан ишга олиб келар, у саҳна либосларининг яратилишини кузатиб турарди. Вақт ўтиши билан бу унинг касб танлашида ҳал қилувчи омил бўлди.

«Театрдаги биринчи иш кунимни эсласам, ҳозиргача этим жимирлаб кетади. Оддий костюмер бўлиб ишга киргандим, менга эса “Кармен” операсидаги солистларни кийинтиришни топширишди. Ўзимда ақлбовар қилмас масъулият ва ҳаяжон ҳис қилдим. Ўша пайтда театр саҳнасида Олга Александрова, Людмила Аджимамудова, Тамара Данилова сингари ёрқин артистлар чиқиш қилишарди… Иш орасидаги танаффусларда бир зумга бўлса-да уларни кўриш, қандай куйлаётганларини эшитиш ва, албатта, либослари рисоладагидек турганига ишонч ҳосил қилиш учун саҳна ортига югурардим», — дея жилмайиб эслайди либослар устаси.

Андреева қарийб 20 йилдан бери аёллар либослари цехига мудирлик қилади. У саҳна либосларининг ҳолатига масъул: уларни асраш ва реставрация қилиш ҳақида деярли ҳамма нарсани билади, спектаклларга тайёрлигини назорат қилади, рассомлар ва саҳналаштирувчи режиссёрлар билан ҳамкорликда ишлайди.

Театр либослари режиссёр ғоясига асосланиб рассом яратган эскизлардан бошланади. Бичувчилар ва тикувчилар тикув цехида ҳар бир қаҳрамон учун газлама, андаза танлаб, либос тикишади. Бир спектакль учун ўнлаб либослар тайёрланиши мумкин. Кийиб кўриш жараёни гримхоналарда ўтади ва у ерда костюмерлар либоснинг бичими ва қулайлигини кўздан кечиради.

Театрда либосларни сақлаш учун бир нечта хона ажратилган: балет, солистлар ва хор учун алоҳида. Кийимлар спектакллар ва персонажлар бўйича осиб қўйилган, ҳар бир костюмда ижрочининг исми ёзилган ёрлиқ бор. Агар артист театрни тарк этса, либос ўша ролдаги бошқа ижрочига топширилади.

Марина Андреева балет либослари сақланадиган хонани энг севимли хонаси деб билади. Бу ерда «Оққуш кўли»даги тўрли балет либослари (пачкалар), «Қарсилдоқ»даги Кларанинг байрамона кўйлаклари ва кордебалет артистлари учун сичқон бошлари, «Жизел»даги енгил, шаффоф юбкалар ҳамда корсажларни кўриш мумкин. Унинг ёнидаги кийимилгичларда «Шаҳризода»даги шарқ гўзалларининг тилларанг ва феруза рангларда ишланган қимматбаҳо либослари «Дон Кихот»даги лўли аёлларнинг олабайроқ юбкалари билан баҳслашиб тургандек. Шу ернинг ўзида кўплаб бош кийимлар, қўлқоплар, елкапўшлар ва саҳна образининг бошқа унсурлари ўз фурсатини кутиб турибди.

Марина Андрееванинг сўзларига кўра, балет либослари нафақат чиройли, балки функционал ҳам бўлиши лозим. Улар ҳаракат эркинлигини таъминлаши ва айни пайтда оғирликка бардош бериши учун ипак, тўр, органза каби енгил, лекин пишиқ матолардан тикилади. Либослар тез-тез ювилиб, тозалангани сабабли парваришлаш осон бўлиши ва жилосини йўқотмаслиги керак. Костюмерлар балет либосларини тикишда шакл ва турғунликни таъминловчи тўр қатламлар ҳамда металл ҳалқали каркаслардан фойдаланадилар.

Иккинчи хонада опера труппаси солистларининг либослари сақланади. Бу либослар ўзининг ҳашамати ва деталларининг нозик ишлангани билан ажралиб туради. Айниқса, Шостаковичнинг «Леди Макбет» операсидаги Леди Макбетнинг тилла каштали бахмал кўйлаги ва Моцартнинг «Фигаронинг уйланиши» асаридаги Сузаннанинг тўр ва марваридлар билан безатилган оппоқ либоси кўзга яққол ташланади.

Айрим либослар ўнлаб йиллар аввал тикилган бўлса-да, бугунги кунда ҳам замонавий саҳна асарларида фойдаланилади ва бир неча авлод санъаткорлари томонидан кийиб келинмоқда. Масалан, Александр Бородиннинг «Князь Игор» операси учун яратилган анъанавий шарқона либосларнинг фақат айрим деталларигина янгиланиб, асл қиёфаси сақлаб қолинган.

Учинчи хона хор костюмлари учун ажратилган. Улар, одатда, бир бутун визуал қаторни ҳосил қилувчи бир хил либослар тўпламидан иборат бўлади. Хор либослари қулай, ҳаракатга тўсқинлик қилмайдиган ва узоқ вақт кийишга яроқли бўлиши лозим — артистлар уларда кўп вақт ўтказади, аксарият ҳолларда саҳнада тик туради ёки ҳаракатда бўлади. Бундай либосларни тикишда ейилишга чидамли, ҳаво ўтказадиган ва парваришлаш осон бўлган матолардан фойдаланилади.

Театрда премьера олдидан ўтказиладиган репетиция ёки спектаклнинг ички намойишлари бўлиб ўтаётганда, либослар бўлими ходимлари залда ҳозир бўлишади. Марина Андрееванинг таъкидлашича, бу уларнинг ишининг муҳим бир қисми, негаки либосларнинг артистлар эгнида қандай туришини фақат саҳна чироқлари ёруғида ва ҳаракат пайтидагина тўлақонли баҳолаш мумкин.

«Саҳнада либос кийим алмаштириш хонасидагидан бутунлай бошқача кўринади, — дейди у. — Баъзан оддий хона ёруғида бенуқсон туюлган кўйлак, саҳнадаги ёруғликда ўз шаклини йўқотиб, жонсиз кўриниши ёки, аксинча, ҳаддан ташқари ялтираб кетиши мумкин. Шу сабабли, биз нимани тўғрилаш кераклигини диққат билан кузатиб, таҳлил қиламиз. Қаеринидир калталатиш, ҳажмини кичрайтириш, баъзан эса матони бутунлай алмаштириш керак бўлади».

Спектакль куни костюмерлар либосларни тайёрлайди: буғлаб дазмоллайди, тугма, замок ва безакларини текшириб чиқади. Зарур бўлса, кийиниш хонасининг ўзида актёрнинг қад-қоматига мослаб тўғрилаб қўяди.

Тайёр костюмлар, ҳамма нарса қўл остида туриши учун, гримм хоналари рўпарасига тартиб рақами билан осиб қўйилади. Спектакль вақтида костюмерлар парда ортида навбатчилик қилиб, артистларга саҳна кўринишлари орасида тезда кийим алмаштиришга ёрдамлашади — баъзан бунинг учун бир неча сония вақт бўлади, холос. Зарурат бўлса, улар ўша ернинг ўзида тугма қадаши, илмоқни ўтказиши, бош кийимни ёки костюмни тўғрилаб қўйиши мумкин.

Спектаклдан сўнг костюмлар сараланиб, кир ювиш хонасига жўнатилади. Айрим матоларни сувда ювиш мумкин эмас, шунинг учун улар қўлда тозаланади ёки махсус воситалар ёрдамида ишлов берилади. Сўнгра костюмлар дазмолланиб, сақлаш жойига қайтарилади. Улар мунтазам равишда текшириб турилади ва зарурат туғилса, реставрация қилинади.

Марина Андреева ўз иши ҳақида илиқлик билан шундай дейди: «Мен учун театр — санъат даргоҳи, ундаги сеҳр парда кўтарилишидан анча аввал бошланади. У инсонлар билан тирик: парда ортида унга хизмат қиладиган, саҳнага чиқадиган ва томошабинлар залида ўтирган одамлар билан. Ҳақиқий ҳиссиётларни бошдан кечиришга, санъат билан мулоқотга киришишга эҳтиёжманд томошабинлар бор экан, театр яшайверади».