Нима ўқиймиз?
Санъатшунос Шуҳрат Абдуллаев тавсия қилади
Gazeta китобхонликни тарғиб этишда давом этади. «Нима ўқиймиз?» лойиҳасинининг бу галги меҳмони — архитектор ва санъатшунос Шуҳрат Адбуллаев. У илмий-бадиий адабиётга доир мулоҳазалари, нима учун эртакларнин ўқиш кераклиги ва мутолаани дизайн орқали тарғиб қилиш борасидаги фикрлари билан бўлишади.
Gazeta китобхонликни тарғиб этишда давом этади. «Нима ўқиймиз?» лойиҳасинининг бу галги меҳмони — архитектор ва санъатшунос Шуҳрат Адбуллаев. У илмий-бадиий адабиётга доир мулоҳазалари, нима учун эртакларнин ўқиш кераклиги ва мутолаани дизайн орқали тарғиб қилиш борасидаги фикрлари билан бўлишади.
«Нима ўқиймиз?» лойиҳаси китобхонлик маданиятини янада оммавийлаштириш мақсадида бошланган. Биз бу лойиҳада китоб жавонлари олдида олимлар, ёзувчилар, шоирлар, таржимонлар, журналистлар ва жамоат фаоллари билан уларнинг назарида ўқиш шарт бўлган китоблар ва умуман адабиёт ҳақида суҳбатлашамиз.
Мутолаа борлиқни идрок этиш билан бирга, ҳар қандай воқеа-ҳодисанинг замирида муайян сабаб борлиги ҳақида мушоҳадага ундайди. Мен каби саргузаштсевар инсонларга у мураккаб ҳолатларда ечим топиш, турли вазиятларга бошқа нигоҳ билан қарашга ёрдам беради. Китоблар инсонни маънавий ва фикрий жиҳатдан бойитади. Масалан, Чарлз Диккенс, Шекспир ва Достоевскийлар билан таниш инсон олам ва одамни теранроқ англайди.
Илмий ва бадиий китоблар
Илмий китоблар борлиқни факт ва далилларга таяниб тушунтиради. Унда муаллифнинг хулосалари мутлақ ҳақиқат эмас, муҳокама ва таҳлил учун асос бўлади. Бу китобхонда танқидий фикрлашни яхшилаб, маълумотларни текшириш, солиштириш ва аниқликка интилиш одатини шакллантиради.
Илмий адабиётларни танлаганда биринчи навбатда ёзувчининг кимлиги, унинг бекгроунди ва қандай манбалардан фойдаланишига аҳамият бераман. Масалан, Иброҳим Мўминов Темурийлар даври тарихини чуқур ва асосли тадқиқ этган олимлардан бири.
Қори Ниёзий, Яҳё Ғуломов ва Шишкиннинг Ўзбекистон тарихи ҳамда санъатига оид ишлари ҳам фундаментал манбалар сифатида қадрланади. Шу боис, мазкур мавзуларда изланиш олиб борган муаллифлар ўз тадқиқотларида ана шу олимларнинг асарларига таянган бўлса, бу менга асарнинг пухталигидан далолат беради.
Илмий адабиётларни танлаганда биринчи навбатда ёзувчининг кимлиги, унинг бекгроунди ва қандай манбалардан фойдаланишига аҳамият бераман. Масалан, Иброҳим Мўминов Темурийлар даври тарихини чуқур ва асосли тадқиқ этган олимлардан бири.
Қори Ниёзий, Яҳё Ғуломов ва Шишкиннинг Ўзбекистон тарихи ҳамда санъатига оид ишлари ҳам фундаментал манбалар сифатида қадрланади. Шу боис, мазкур мавзуларда изланиш олиб борган муаллифлар ўз тадқиқотларида ана шу олимларнинг асарларига таянган бўлса, бу менга асарнинг пухталигидан далолат беради.
Илмий асарлар кўпроқ мутахассис сифатида ривожлантирса, бадиий адабиёт инсонни шахс сифатида камол топишига ҳисса қўшади.
«Референс фикрлаш» ҳамда «Пинтерест тақлиди» урфга кирган бугунги кунда, сунъий интеллект деярли ҳар қандай сўровга тайёр жавоб, факт ва маълумот тақдим қилиши мумкин. Лекин у қанчалик мукаммал бўлмасин, фақат мавжуд маълумотлар базаси ва алгоритмлар асосида ишлайди. Қарабсизки, андозалардан холи яратувчанлик, креативлик ва кўчирмаларсиз ижодий ифода фақат инсонга хос бўлиб қолаверади. Бу ўзига хосликларни эса айнан бадиий адабиёт тарбиялайди.
Умуман олганда, одамларнинг бадиий ёки илмий адабиётдан бирини афзал кўриши кўпинча шахсий қараш ва эҳтиёжларга боғлиқдек кўринади. Лекин бир томондан бу танлов, модернизм ва постмодернизм каби йўналишларнинг шаклланишига сабаб бўлган тарихий воқеликлар ҳамда давр руҳияти билан ҳам алоқадор бўлиши мумкин.
Буни тарихий эврилишлар мисолида кўрса бўлади, назаримда. Масалан, биринчи ва иккинчи жаҳон урушлари даврида, айниқса, кучайган модернизм адабиётида, классик адабиётда илгари сурилган гўзаллаштириш ва ахлоқий мезонларга эга ҳаёт ҳақидаги тасаввурлар сезиларли даражада заифлашган.
Буни тарихий эврилишлар мисолида кўрса бўлади, назаримда. Масалан, биринчи ва иккинчи жаҳон урушлари даврида, айниқса, кучайган модернизм адабиётида, классик адабиётда илгари сурилган гўзаллаштириш ва ахлоқий мезонларга эга ҳаёт ҳақидаги тасаввурлар сезиларли даражада заифлашган.
Буюк депрессия даври билан параллель кечган бу босқичда санъат ва адабиётда минимализм, ички изтироб ва парчаланган образлар ортган, «мен» тушунчаси марказга чиққан.
Кейинги босқич — постмодернизмда эса бир пайтда турфа қарашлар бўлиши мумкинлиги қабул қилинган. Бадиий ҳамда илмий ёндашувлар бир-бирини инкор қилмаган. Концептуал санъат, замонавий архитектура ва адабиётда образ билан мантиқ уйғунлашиб кетган.
Тарихий воқеликлар инсоннинг руҳияти ва интеллектуал-маънавий эҳтиёжига таъсир кўрсатса, бу зарурат китоб танловида ҳам қайсидир маънода ўз аксини топар, балки.
Кейинги босқич — постмодернизмда эса бир пайтда турфа қарашлар бўлиши мумкинлиги қабул қилинган. Бадиий ҳамда илмий ёндашувлар бир-бирини инкор қилмаган. Концептуал санъат, замонавий архитектура ва адабиётда образ билан мантиқ уйғунлашиб кетган.
Тарихий воқеликлар инсоннинг руҳияти ва интеллектуал-маънавий эҳтиёжига таъсир кўрсатса, бу зарурат китоб танловида ҳам қайсидир маънода ўз аксини топар, балки.
Нега эртак ўқиш керак?
Чамаси 11−12 ёшдалигимда товуқ боқишга қизиқиб қолганман. Тошкентнинг Ракат маҳалласидаги ҳовлимиз «товуқхона»га айлангач, бу ишдан зерикканман. Кейин дадам иккимиз Олой бозорига бориб, паррандаларни 87 сўмга сотганмиз.
«Пешона теримни» ишлатиш учун отам мени китоб дўконига олиб борган. У ерда эътиборимни биринчи бўлиб, муқовасига мусаввир Телмон Муҳаммедов чизган сурат туширилган «Ўзбек халқ эртаклари» китоби тортган.
Қаҳрамонлари нафис, шарқ миниатюраси руҳига яқин услубда тасвирланган бу китобни 50 тийинга сотиб олганмиз. Орадан йиллар ўтган бўлса-да, у ҳануз уйимиздаги жавонда сақланади.
«Пешона теримни» ишлатиш учун отам мени китоб дўконига олиб борган. У ерда эътиборимни биринчи бўлиб, муқовасига мусаввир Телмон Муҳаммедов чизган сурат туширилган «Ўзбек халқ эртаклари» китоби тортган.
Қаҳрамонлари нафис, шарқ миниатюраси руҳига яқин услубда тасвирланган бу китобни 50 тийинга сотиб олганмиз. Орадан йиллар ўтган бўлса-да, у ҳануз уйимиздаги жавонда сақланади.
Ўзбек китоб безаги санъатида Телмон Муҳаммедов, шунингдек, Искандар Икромов ва Қутлуғ Башаров каби рассомлар алоҳида ўринга эга. Улар чизган расмлар дастлаб тасвир орқали қизиқиш уйғотиб, ёшу қарини адабиётга жалб қилган. Назаримда, бу тажрибани қайта тиклаш керак. Муқоваларга интернетдан олинган, муаллифлик ҳуқуқию дизайн тамойилларига мос келмайдиган тасвирларни жойлаштириш амалиётидан воз кечиб, китоб дизайнига профессионал рассом ва графикларни жалб этиш лозим. Масалан, Камолиддин Беҳзод номидаги Миллий рассомлик ва дизайн институтида графика йўналиши бор. Нашриётлар мана шу битирувчилар билан ҳамкорлик қилса бўлади.
Ҳар бир китоб устида алоҳида рассом ишласа, у нафақат қаҳрамонлар образини яратади, балки нашрнинг умумий визуал концепцияси — композиция, шрифт танлови ва эстетик ечимларини ҳам ишлаб чиқади. Акс ҳолда, тартибсиз жойлашув, пухта ўйланган визуал ечимларнинг йўқлиги ва зерикарли муқова китобнинг жозибасини пасайтиради. Визуал ахборот аҳамиятли бўлган бугунги даврда бундай камчиликлар ҳатто кучли матннинг ҳам китобхон эътиборидан четда қолишига сабаб бўлиши мумкин.
Ҳар бир китоб устида алоҳида рассом ишласа, у нафақат қаҳрамонлар образини яратади, балки нашрнинг умумий визуал концепцияси — композиция, шрифт танлови ва эстетик ечимларини ҳам ишлаб чиқади. Акс ҳолда, тартибсиз жойлашув, пухта ўйланган визуал ечимларнинг йўқлиги ва зерикарли муқова китобнинг жозибасини пасайтиради. Визуал ахборот аҳамиятли бўлган бугунги даврда бундай камчиликлар ҳатто кучли матннинг ҳам китобхон эътиборидан четда қолишига сабаб бўлиши мумкин.
Шундай қилиб, болалигим «Муқбил тошотар», «Очил, дастурхон», «Ур тўқмоқ» каби эртаклар билан ўтган. Турли — рус, Бирма ва Индонезия халқ эртакларини ҳам ўқиб чиққанман. Кўзга кўринмайдиган, лекин ҳаётда муҳим бўлган тушунчаларнинг моҳиятини биринчи бор англатгани учун ҳам уларни ҳеч унутмасам керак.
Чўпчаклар шуниси — дунёни англашда муҳим бўлган тасаввур ва ҳиссиётларни шакллантириши билан ҳам ўзига хос, аслида. Улар қувончу қайғуни чинакамига сезишни, эзгулик-ёвузликни, тўғрилик ва эгриликни бир-биридан ажратишни ўргатади.
Шу боис, болаларни эрта ёшдан мураккаб фанларга йўналтиришдан аввал, уларга эртаклар ўқиб бериш, спектаклларга олиб бориш ва тасвирий санъатга жалб қилиш лозим. Сабаби, кичкинтойларда мантиқдан олдин ҳиссий интеллект ривожланиши керак.
Аслида эса ёшидан қатъи назар, ҳамма вақт-вақти билан эртак ўқиб туриши керак. Бу ҳаётнинг мураккаб ташвишлари орасида унутилаётган оддий ҳақиқатларни қайта эслаш учун ҳам муҳим.
Чўпчаклар шуниси — дунёни англашда муҳим бўлган тасаввур ва ҳиссиётларни шакллантириши билан ҳам ўзига хос, аслида. Улар қувончу қайғуни чинакамига сезишни, эзгулик-ёвузликни, тўғрилик ва эгриликни бир-биридан ажратишни ўргатади.
Шу боис, болаларни эрта ёшдан мураккаб фанларга йўналтиришдан аввал, уларга эртаклар ўқиб бериш, спектаклларга олиб бориш ва тасвирий санъатга жалб қилиш лозим. Сабаби, кичкинтойларда мантиқдан олдин ҳиссий интеллект ривожланиши керак.
Аслида эса ёшидан қатъи назар, ҳамма вақт-вақти билан эртак ўқиб туриши керак. Бу ҳаётнинг мураккаб ташвишлари орасида унутилаётган оддий ҳақиқатларни қайта эслаш учун ҳам муҳим.
Жаҳон адабиёти
1980 йилларда китоблар, айниқсаб оммабоп асарлар, жуда танқис эди. Уларни олиш учун 20 килограмм макулатура топшириб, эвазига талон олинган. Бу талон китоб дўконларидан «Уч мушкетёр», «Асканио» ва «Мартин Иден» сингари китобларни харид қилиш имконини берган.
Менга жаҳон адабиётининг, кўпроқ 50−60 йилларда ўзбекчага таржима қилинган намуналарини ўқиш ёқади. Сабаби ўша даврдаги илмий ва бадиий асарлар равон, халқчил ва ва худди ўзбек тилида ёзилгандек тушунарли.
Бунда Абдулла Қаҳҳор, Ойбек, Ғафур Ғулом ва Абдулла Қодирий каби ижодкорларнинг хизматлари беқиёс.
Менга жаҳон адабиётининг, кўпроқ 50−60 йилларда ўзбекчага таржима қилинган намуналарини ўқиш ёқади. Сабаби ўша даврдаги илмий ва бадиий асарлар равон, халқчил ва ва худди ўзбек тилида ёзилгандек тушунарли.
Бунда Абдулла Қаҳҳор, Ойбек, Ғафур Ғулом ва Абдулла Қодирий каби ижодкорларнинг хизматлари беқиёс.
Кейинчалик, айниқса, 1970 йиллардан бошлаб рус тилининг таъсири кучайиб, илмий ва публицистик нашрларда русча атамаю қолиплар кўпроқ қўлланилган. Илмий мақолалар ва диссертациялар ҳам асосан рус тилида ёзилган.
Чунки бу фақат тил масаласи эмас, балки даврга хос — партия съездлари ва расмий қарорларда илгари сурилган сиёсий ҳодиса эди. Ўша даврда шаклланган илмий иш ва ҳатто қарорларни ҳам русча ёзиш одати ҳали-ҳануз бизни тақиб қилади.
Чунки бу фақат тил масаласи эмас, балки даврга хос — партия съездлари ва расмий қарорларда илгари сурилган сиёсий ҳодиса эди. Ўша даврда шаклланган илмий иш ва ҳатто қарорларни ҳам русча ёзиш одати ҳали-ҳануз бизни тақиб қилади.
Жаҳон дурдоналаридан, айниқса, Жорж Оруэллнинг «Молхона» ва «1984» асарларини бир марта бўлса ҳам ўқиб кўриш керак бўлган китоблардан деб биламан.
Чунки бундай асарлар жамиятда назорат, кузатув ва фикрни бошқариш механизмлари қандай ишлашини чуқур очиб беради. Сиёсий-ижтимоий жараёнларга ҳушёрроқ қарашга ўргатади.
Ҳозирги дунё адабиётида воқеалар кўпинча кескин ва динамик сюжет орқали берилади. Масалан, Ден Брауннинг «Рақамли қалъа», «Ибтидо», «Да Винчи коди» ва «Йўқотилган тимсол» асарларида тарих, санъат ва замонавий жамиятга оид мураккаб ишоралар ўқувчини воқеалар ортидаги яширин «нимкосалар» ҳақида мулоҳазага ундайди.
Шунингдек, ҳаётий ва оддий воқеалар ортидаги чуқур маъноларни киноя ҳамда нозик кузатувлар билан очиб берадиган Сергей Довлатовнинг барча асарларини, хусусан, «Чамодан» қиссасини мутолаа қилишни тавсия этаман.
Чунки бундай асарлар жамиятда назорат, кузатув ва фикрни бошқариш механизмлари қандай ишлашини чуқур очиб беради. Сиёсий-ижтимоий жараёнларга ҳушёрроқ қарашга ўргатади.
Ҳозирги дунё адабиётида воқеалар кўпинча кескин ва динамик сюжет орқали берилади. Масалан, Ден Брауннинг «Рақамли қалъа», «Ибтидо», «Да Винчи коди» ва «Йўқотилган тимсол» асарларида тарих, санъат ва замонавий жамиятга оид мураккаб ишоралар ўқувчини воқеалар ортидаги яширин «нимкосалар» ҳақида мулоҳазага ундайди.
Шунингдек, ҳаётий ва оддий воқеалар ортидаги чуқур маъноларни киноя ҳамда нозик кузатувлар билан очиб берадиган Сергей Довлатовнинг барча асарларини, хусусан, «Чамодан» қиссасини мутолаа қилишни тавсия этаман.
Ўзбек адабиёти
Бадиий нутқни бойитиш учун Навоий ва Бобурга кўп мурожаат қиламан. Бобур шахсияти ва ижодига қизиқишни эса Пиримқул Қодиров «Юлдузли тунлар»и орқали -- киприк қоққандай ўтган икки кун ичида «уйғотган».
Унгача Бобур мен учун тарихий шахс бўлган бўлса, китоб уни «инсон» сифатида кашф қилишимга туртки бўлган. Ўша бадиийлаштирилган образ шунчалик таъсир қилганидан Заҳириддин Муҳаммад Бобур шахсиятини чуқурроқ ўргана бошлаганман.
Бадиий адабиётнинг кучи ҳам айнан шу — образ орқали шахсга, даврга қизиқиш уйғотишида.
Унгача Бобур мен учун тарихий шахс бўлган бўлса, китоб уни «инсон» сифатида кашф қилишимга туртки бўлган. Ўша бадиийлаштирилган образ шунчалик таъсир қилганидан Заҳириддин Муҳаммад Бобур шахсиятини чуқурроқ ўргана бошлаганман.
Бадиий адабиётнинг кучи ҳам айнан шу — образ орқали шахсга, даврга қизиқиш уйғотишида.
Буни Отабек ёзилмагунча, Отабеклар бўлмаган деган қараш билан ҳам изоҳласа бўлади. Яъни жамиятда шундоқ ҳам мавжуд бўлган муҳаббат, мардлик каби тушунчалар Абдулла Қодирийнинг «Ўткан кунлари»дан кейин Кумуш ва Отабек образида намоён бўла бошлаган.
Қарабсизки, шу қаҳрамонларнинг таъсирида, асарни ўқишни бошлаган китобхон, бу «ўлдим-куйдим»дан иборат роман эмас, бутун бир даврнинг бадиий ҳужжати эканини англаган.
Ушбу асар, шунингдек, «Меҳробдан чаён» -- қайта-қайта мутолаа қилиш керак бўлган ва ҳар сафар ўқиганда, янги бир нарса олиш мумкин бўлган асарлардан.
Қарабсизки, шу қаҳрамонларнинг таъсирида, асарни ўқишни бошлаган китобхон, бу «ўлдим-куйдим»дан иборат роман эмас, бутун бир даврнинг бадиий ҳужжати эканини англаган.
Ушбу асар, шунингдек, «Меҳробдан чаён» -- қайта-қайта мутолаа қилиш керак бўлган ва ҳар сафар ўқиганда, янги бир нарса олиш мумкин бўлган асарлардан.
Яна Абдулла Қаҳҳорнинг «Қўшчинор чироқлари»ни, Саид Аҳмаднинг «Уфқ» трилогияси ва Ойбекнинг «Болалик» қиссасини ўйлашга ундайдиган асарлардан деб биламан.
Шунингдек, Ўлмас Умарбеков, Мирмуҳсин, Шуҳрат каби ижодкорлардан ҳам замонга хос руҳият, инсоний кечинмалар ва ҳаёт иқрорларини ўрганиш мумкин.
Шунингдек, Ўлмас Умарбеков, Мирмуҳсин, Шуҳрат каби ижодкорлардан ҳам замонга хос руҳият, инсоний кечинмалар ва ҳаёт иқрорларини ўрганиш мумкин.
Албатта, ўзбек адабиётидаги баъзи асарларда мафкура ва тизимнинг таъсири кузатилиши мумкин. Лекин зукко ўқувчи муаллиф нима демоқчилигини, яширинган ҳақиқат ва сайқалланган ёлғонни дарров англайди. Чунки сохталик шундоқ ҳам кўзга ташланади, ҳақиқатнинг эса қичқириши шарт эмас.
Уй кутубхонамиз мана шундай ўзбек ва жаҳон адабиётининг сара намуналари билан лиммо-лим бўлган. Ўша муҳит таъсирида, бўш қолгунча қўлимга китоб олганман.
Шундан келиб чиқиб, янги уй-хонадонларни лойиҳалаштираётганларга, кўз тушадиган жойларда, айниқса, болаларнинг хоналарига очиқ китоб жавонларини ўрнатишни, турли-туман адабиётларни эркин жойлаштиришни тавсия қиламан.
Интерьерда сунъий гуллар, ваза ва бошқа декоратив буюмлар ўрнига ҳам китоблардан фойдаланган маъқул. Ҳозир дунё дизайнида ҳам бу тенденция жуда долзарб.
Масалан, Англияда шаҳар тарихининг бир қисми бўлган эски телефон будкалари кичик кутубхоналарга айлантирилган. Одамлар у ерда китоб қолдиради ва олиб ўқийди. Бизда ҳам ҳувиллаб қолган мадрасалар ёки бошқа масканларда шундай очиқ кутубхоналар ташкил этилса, бу ҳам китобхонликни рағбатлантиради, ҳам одамларни миллий-маданий меросга қизиқишини оширади
Интерьерда сунъий гуллар, ваза ва бошқа декоратив буюмлар ўрнига ҳам китоблардан фойдаланган маъқул. Ҳозир дунё дизайнида ҳам бу тенденция жуда долзарб.
Масалан, Англияда шаҳар тарихининг бир қисми бўлган эски телефон будкалари кичик кутубхоналарга айлантирилган. Одамлар у ерда китоб қолдиради ва олиб ўқийди. Бизда ҳам ҳувиллаб қолган мадрасалар ёки бошқа масканларда шундай очиқ кутубхоналар ташкил этилса, бу ҳам китобхонликни рағбатлантиради, ҳам одамларни миллий-маданий меросга қизиқишини оширади
Фото: LIterary Hub
Ҳаётимизнинг ҳар бир жабҳасида — интерьердан тортиб кўчаларимизгача китоблар доим кўзга ташланиб, яшаш тарзимизнинг бир қисмига айланса, мутолаага қизиқиш ўз-ўзидан ортади.
Асосийси, китобхонлик ҳисобот ва тадбирбозликни ифодалайдиган тарғибот бўлиб қолмаслиги керак. Ўқишга мажбурлаш эмас, ҳур ирода билан қўлга китоб олишга шароит яратиш, қизиқ йўл ва усуллар билан жалб қилиш лозим.
Асосийси, китобхонлик ҳисобот ва тадбирбозликни ифодалайдиган тарғибот бўлиб қолмаслиги керак. Ўқишга мажбурлаш эмас, ҳур ирода билан қўлга китоб олишга шароит яратиш, қизиқ йўл ва усуллар билан жалб қилиш лозим.
Матн ва график материалларга бўлган барча ҳуқуқлар Gazeta’га тегишли.
Gazeta’да эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан
ҳавола орқали танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
