Nima o‘qiymiz?
San’atshunos Shuhrat Abdullayev tavsiya qiladi
Gazeta kitobxonlikni targ‘ib etishda davom etadi. “Nima o‘qiymiz?” loyihasinining bu galgi mehmoni — arxitektor va san’atshunos Shuhrat Abdullayev. U ilmiy-badiiy adabiyotga doir mulohazalari, nima uchun ertaklarni o‘qish kerakligi va qanday qilib mutolaani dizayn orqali targ‘ib qilish mumkinligi borasidagi fikrlari bilan bo‘lishadi.
Gazeta kitobxonlikni targ‘ib etishda davom etadi. “Nima o‘qiymiz?” loyihasinining bu galgi mehmoni — arxitektor va san’atshunos Shuhrat Abdullayev. U ilmiy-badiiy adabiyotga doir mulohazalari, nima uchun ertaklarni o‘qish kerakligi va qanday qilib mutolaani dizayn orqali targ‘ib qilish mumkinligi borasidagi fikrlari bilan bo‘lishadi.
“Nima oʻqiymiz?” loyihasi kitobxonlik madaniyatini yanada ommaviylashtirish maqsadida boshlangan. Biz bu loyihada olimlar, yozuvchilar, shoirlar, tarjimonlar, jurnalistlar va jamoat faollari bilan ularning nazarida oʻqish shart boʻlgan kitoblar va umuman adabiyot haqida suhbatlashamiz.
Mutolaa borliqni idrok etish bilan birga, har qanday voqea-hodisaning zamirida muayyan sabab borligi haqida mushohadaga undaydi. Men kabi sarguzashtsevar insonlarga u murakkab holatlarda yechim topish, turli vaziyatlarga boshqa nigoh bilan qarashga yordam beradi. Kitoblar insonni ma’naviy va fikriy jihatdan boyitadi. Masalan, Charlz Dikkens, Shekspir va Dostoyevskiylar bilan tanish inson olam va odamni teranroq anglaydi.
Ilmiy va badiiy kitoblar
Ilmiy kitoblar borliqni fakt va dalillarga tayanib tushuntiradi. Unda muallifning xulosalari mutlaq haqiqat emas, muhokama va tahlil uchun asos bo‘ladi. Bu kitobxonda tanqidiy fikrlashni yaxshilab, ma’lumotlarni tekshirish, solishtirish va aniqlikka intilish odatini shakllantiradi.
Ilmiy adabiyotlarni tanlaganda, birinchi navbatda yozuvchining kimligi, uning bekgraundi va qanday manbalardan foydalanishiga ahamiyat beraman. Masalan, Ibrohim Mo‘minov Temuriylar davri tarixini chuqur va asosli tadqiq etgan olimlardan biri. Qori Niyoziy, Yahyo G‘ulomov va Vasiliy Shishkinning O‘zbekiston tarixi hamda san’atiga oid ishlari ham fundamental manbalar sifatida qadrlanadi.
Shu bois, mazkur mavzularda izlanish olib borgan mualliflar o‘z tadqiqotlarida ana shu olimlarning asarlariga tayangan bo‘lsa, bu menga asarning puxtaligidan dalolat beradi.
Ilmiy adabiyotlarni tanlaganda, birinchi navbatda yozuvchining kimligi, uning bekgraundi va qanday manbalardan foydalanishiga ahamiyat beraman. Masalan, Ibrohim Mo‘minov Temuriylar davri tarixini chuqur va asosli tadqiq etgan olimlardan biri. Qori Niyoziy, Yahyo G‘ulomov va Vasiliy Shishkinning O‘zbekiston tarixi hamda san’atiga oid ishlari ham fundamental manbalar sifatida qadrlanadi.
Shu bois, mazkur mavzularda izlanish olib borgan mualliflar o‘z tadqiqotlarida ana shu olimlarning asarlariga tayangan bo‘lsa, bu menga asarning puxtaligidan dalolat beradi.
Ilmiy asarlar ko‘proq mutaxassis sifatida rivojlantirsa, badiiy adabiyot insonni shaxs sifatida kamol topishiga hissa qo‘shadi.
“Referenslarga asoslanib fikrlash” (tayyor namunalar, mavjud tajribalar yoki misollar asosida fikr yuritish — tahr.) hamda “pinterest taqlidi” (yangi yechim va g‘oyalar o‘ylab topmasdan, Pinterest’da bor variantlarni takrorlash — tahr.) urfga kirgan bugungi kunda, sun’iy intellekt deyarli har qanday so‘rovga tayyor javob, fakt va ma’lumot taqdim qilishi mumkin. Lekin u qanchalik mukammal bo‘lmasin, faqat mavjud ma’lumotlar bazasi va algoritmlar asosida ishlaydi. Qarabsizki, andozalardan xoli yaratuvchanlik, kreativlik va ko‘chirmalarsiz ijodiy ifoda faqat insonga xos bo‘lib qolaveradi. Bu o‘ziga xosliklarni esa aynan badiiy adabiyot tarbiyalaydi.
Umuman olganda, odamlarning badiiy yoki ilmiy adabiyotdan birini afzal ko‘rishi ko‘pincha shaxsiy qarash va ehtiyojlarga bog‘liqdek ko‘rinadi. Lekin bir tomondan bu tanlov, modernizm va postmodernizm kabi yo‘nalishlarning shakllanishiga sabab bo‘lgan tarixiy voqeliklar hamda davr ruhiyati bilan ham aloqador bo‘lishi mumkin.
Buni tarixiy evrilishlar misolida ko‘rsa bo‘ladi, nazarimda. Masalan, birinchi va ikkinchi jahon urushlari davrida, ayniqsa, kuchaygan modernizm adabiyotida, klassik adabiyotda ilgari surilgan go‘zallashtirish va axloqiy mezonlarga ega hayot haqidagi tasavvurlar sezilarli darajada zaiflashgan.
Buyuk depressiya davri bilan parallel kechgan bu bosqichda san’at va adabiyotda minimalizm, ichki iztirob va parchalangan obrazlar ortgan, “men” tushunchasi markazga chiqqan.
Keyingi bosqich — postmodernizmda esa bir paytda turfa qarashlar bo‘lishi mumkinligi qabul qilingan. Badiiy hamda ilmiy yondashuvlar bir-birini inkor qilmagan. Konseptual san’at, zamonaviy arxitektura va adabiyotda obraz bilan mantiq uyg‘unlashib ketgan.
Tarixiy voqeliklar insonning ruhiyati va intellektual-ma’naviy ehtiyojiga ta’sir ko‘rsatsa, bu zarurat kitob tanlovida ham qaysidir ma’noda o‘z aksini topar, balki.
Buni tarixiy evrilishlar misolida ko‘rsa bo‘ladi, nazarimda. Masalan, birinchi va ikkinchi jahon urushlari davrida, ayniqsa, kuchaygan modernizm adabiyotida, klassik adabiyotda ilgari surilgan go‘zallashtirish va axloqiy mezonlarga ega hayot haqidagi tasavvurlar sezilarli darajada zaiflashgan.
Buyuk depressiya davri bilan parallel kechgan bu bosqichda san’at va adabiyotda minimalizm, ichki iztirob va parchalangan obrazlar ortgan, “men” tushunchasi markazga chiqqan.
Keyingi bosqich — postmodernizmda esa bir paytda turfa qarashlar bo‘lishi mumkinligi qabul qilingan. Badiiy hamda ilmiy yondashuvlar bir-birini inkor qilmagan. Konseptual san’at, zamonaviy arxitektura va adabiyotda obraz bilan mantiq uyg‘unlashib ketgan.
Tarixiy voqeliklar insonning ruhiyati va intellektual-ma’naviy ehtiyojiga ta’sir ko‘rsatsa, bu zarurat kitob tanlovida ham qaysidir ma’noda o‘z aksini topar, balki.
Nega ertak o‘qish kerak?
Chamasi 11−12 yoshdaligimda tovuq boqishga qiziqib qolganman. Toshkentning Rakat mahallasidagi hovlimiz “tovuqxona”ga aylangach, bu ishdan zerikkanman. Keyin dadam ikkimiz Oloy bozoriga borib, parrandalarni 87 so‘mga sotganmiz.
“Peshona terimni” ishlatish uchun otam meni kitob do‘koniga olib borgan. U yerda e’tiborimni birinchi bo‘lib, muqovasiga musavvir Telmon Muhammedov chizgan surat tushirilgan “O‘zbek xalq ertaklari” kitobi tortgan.
Qahramonlari nafis, sharq miniatyurasi ruhiga yaqin uslubda tasvirlangan bu kitobni 50 tiyinga sotib olganmiz. Oradan yillar o‘tgan bo‘lsa-da, u hanuz uyimizdagi javonda saqlanadi.
“Peshona terimni” ishlatish uchun otam meni kitob do‘koniga olib borgan. U yerda e’tiborimni birinchi bo‘lib, muqovasiga musavvir Telmon Muhammedov chizgan surat tushirilgan “O‘zbek xalq ertaklari” kitobi tortgan.
Qahramonlari nafis, sharq miniatyurasi ruhiga yaqin uslubda tasvirlangan bu kitobni 50 tiyinga sotib olganmiz. Oradan yillar o‘tgan bo‘lsa-da, u hanuz uyimizdagi javonda saqlanadi.
O‘zbek kitob bezagi san’atida Telmon Muhammedov, shuningdek, Iskandar Ikromov va Qutlug‘ Basharov kabi rassomlar alohida o‘ringa ega. Ular chizgan rasmlar dastlab tasvir orqali qiziqish uyg‘otib, yosh-u qarini adabiyotga jalb qilgan. Nazarimda, bu tajribani qayta tiklash kerak. Muqovalarga internetdan olingan, mualliflik huquqi-yu dizayn tamoyillariga mos kelmaydigan tasvirlarni joylashtirish amaliyotidan voz kechib, kitob dizayniga professional rassom va grafiklarni jalb etish lozim. Masalan, Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida grafika yo‘nalishi bor. Nashriyotlar mana shu bitiruvchilar bilan hamkorlik qilsa bo‘ladi.
Har bir kitob ustida alohida rassom ishlasa, u nafaqat qahramonlar obrazini yaratadi, balki nashrning umumiy vizual konsepsiyasi — kompozitsiya, shrift tanlovi va estetik yechimlarini ham ishlab chiqadi. Aks holda, tartibsiz joylashuv, puxta o‘ylangan vizual yechimlarning yo‘qligi va zerikarli muqova kitobning jozibasini pasaytiradi. Vizual axborot ahamiyatli bo‘lgan bugungi davrda, bunday kamchiliklar hatto kuchli matnning ham kitobxon e’tiboridan chetda qolishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Har bir kitob ustida alohida rassom ishlasa, u nafaqat qahramonlar obrazini yaratadi, balki nashrning umumiy vizual konsepsiyasi — kompozitsiya, shrift tanlovi va estetik yechimlarini ham ishlab chiqadi. Aks holda, tartibsiz joylashuv, puxta o‘ylangan vizual yechimlarning yo‘qligi va zerikarli muqova kitobning jozibasini pasaytiradi. Vizual axborot ahamiyatli bo‘lgan bugungi davrda, bunday kamchiliklar hatto kuchli matnning ham kitobxon e’tiboridan chetda qolishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib, bolaligim “Muqbil toshotar”, “Ochil, dasturxon”, “Ur to‘qmoq” kabi ertaklar bilan o‘tgan. Turli — rus, Birma va Indoneziya xalq ertaklarini ham o‘qib chiqqanman. Ko‘zga ko‘rinmaydigan, lekin hayotda muhim bo‘lgan tushunchalarning mohiyatini birinchi bor anglatgani uchun ham ularni hech unutmasam kerak.
Cho‘pchaklar shunisi — dunyoni anglashda muhim bo‘lgan tasavvur va hissiyotlarni shakllantirishi bilan ham o‘ziga xos, aslida. Ular quvonch-u qayg‘uni chinakamiga sezishni, ezgulik-yovuzlikni, to‘g‘rilik va egrilikni bir-biridan ajratishni o‘rgatadi.
Shu bois, bolalarni erta yoshdan murakkab fanlarga yo‘naltirishdan avval, ularga ertaklar o‘qib berish, spektakllarga olib borish va tasviriy san’atga jalb qilish lozim. Sababi, kichkintoylarda mantiqdan oldin hissiy intellekt rivojlanishi kerak.
Aslida esa yoshidan qat’i nazar, hamma vaqt-vaqti bilan ertak o‘qib turishi kerak. Bu hayotning murakkab tashvishlari orasida unutilayotgan oddiy haqiqatlarni qayta eslash uchun ham muhim.
Cho‘pchaklar shunisi — dunyoni anglashda muhim bo‘lgan tasavvur va hissiyotlarni shakllantirishi bilan ham o‘ziga xos, aslida. Ular quvonch-u qayg‘uni chinakamiga sezishni, ezgulik-yovuzlikni, to‘g‘rilik va egrilikni bir-biridan ajratishni o‘rgatadi.
Shu bois, bolalarni erta yoshdan murakkab fanlarga yo‘naltirishdan avval, ularga ertaklar o‘qib berish, spektakllarga olib borish va tasviriy san’atga jalb qilish lozim. Sababi, kichkintoylarda mantiqdan oldin hissiy intellekt rivojlanishi kerak.
Aslida esa yoshidan qat’i nazar, hamma vaqt-vaqti bilan ertak o‘qib turishi kerak. Bu hayotning murakkab tashvishlari orasida unutilayotgan oddiy haqiqatlarni qayta eslash uchun ham muhim.
Jahon adabiyoti
1980-yillarda kitoblar, ayniqsa, ommabop asarlar, juda tanqis edi. Ularni olish uchun 20 kilogramm makulatura topshirib, evaziga talon olingan. Bu talon kitob do‘konlaridan “Uch mushketyor”, “Askanio” va “Martin Iden” singari asarlarni xarid qilish imkonini bergan.
Menga jahon adabiyotining, ko‘proq 50−60 yillarda o‘zbekchaga tarjima qilingan namunalarini o‘qish yoqadi. Sababi o‘sha davrdagi ilmiy va badiiy asarlar ravon, xalqchil va xuddi o‘zbek tilida yozilgandek tushunarli.
Bunda Abdulla Qahhor, Oybek, G‘afur G‘ulom va Abdulla Qodiriy kabi ijodkorlarning xizmatlari beqiyos.
Menga jahon adabiyotining, ko‘proq 50−60 yillarda o‘zbekchaga tarjima qilingan namunalarini o‘qish yoqadi. Sababi o‘sha davrdagi ilmiy va badiiy asarlar ravon, xalqchil va xuddi o‘zbek tilida yozilgandek tushunarli.
Bunda Abdulla Qahhor, Oybek, G‘afur G‘ulom va Abdulla Qodiriy kabi ijodkorlarning xizmatlari beqiyos.
Keyinchalik, ayniqsa, 1970-yillardan boshlab rus tilining ta’siri kuchayib, ilmiy va publitsistik nashrlarda ruscha atama-yu qoliplar ko‘proq qo‘llanilgan. Ilmiy maqolalar va dissertatsiyalar ham asosan rus tilida yozilgan.
Chunki bu faqat til masalasi emas, balki davrga xos — partiya syezdlari va rasmiy qarorlarda ilgari surilgan siyosiy hodisa edi. O‘sha davrda shakllangan ilmiy ish va hatto qarorlarni ham ruscha yozish odati hali-hanuz bizni taqib qiladi.
Chunki bu faqat til masalasi emas, balki davrga xos — partiya syezdlari va rasmiy qarorlarda ilgari surilgan siyosiy hodisa edi. O‘sha davrda shakllangan ilmiy ish va hatto qarorlarni ham ruscha yozish odati hali-hanuz bizni taqib qiladi.
Jahon durdonalaridan, ayniqsa, Jorj Oruellning “Molxona” va “1984” asarlarini bir marta bo‘lsa ham o‘qib ko‘rish kerak bo‘lgan kitoblardan deb bilaman. Chunki bunday asarlar jamiyatda nazorat, kuzatuv va fikrni boshqarish mexanizmlari qanday ishlashini chuqur ochib beradi. Siyosiy-ijtimoiy jarayonlarga hushyorroq qarashga o‘rgatadi.
Hozirgi dunyo adabiyotida voqealar ko‘pincha keskin va dinamik syujet orqali beriladi. Masalan, Den Braunning “Raqamli qal’a”, “Ibtido”, “Da Vinchi kodi” va “Yo‘qotilgan timsol” asarlarida tarix, san’at va zamonaviy jamiyatga oid murakkab ishoralar o‘quvchini voqealar ortidagi yashirin “nimkosalar” haqida mulohazaga undaydi.
Shuningdek, hayotiy va oddiy voqealar ortidagi chuqur ma’nolarni kinoya hamda nozik kuzatuvlar bilan ochib beradigan Sergey Dovlatovning barcha asarlarini, xususan, “Chemodan” qissasini mutolaa qilishni tavsiya etaman.
Hozirgi dunyo adabiyotida voqealar ko‘pincha keskin va dinamik syujet orqali beriladi. Masalan, Den Braunning “Raqamli qal’a”, “Ibtido”, “Da Vinchi kodi” va “Yo‘qotilgan timsol” asarlarida tarix, san’at va zamonaviy jamiyatga oid murakkab ishoralar o‘quvchini voqealar ortidagi yashirin “nimkosalar” haqida mulohazaga undaydi.
Shuningdek, hayotiy va oddiy voqealar ortidagi chuqur ma’nolarni kinoya hamda nozik kuzatuvlar bilan ochib beradigan Sergey Dovlatovning barcha asarlarini, xususan, “Chemodan” qissasini mutolaa qilishni tavsiya etaman.
O‘zbek adabiyoti
Badiiy nutqni boyitish uchun Navoiy va Boburga ko‘p murojaat qilaman. Bobur shaxsiyati va ijodiga qiziqishni esa Pirimqul Qodirov “Yulduzli tunlar”i orqali -- kiprik qoqqanday o‘tgan ikki kun ichida “uyg‘otgan”.
Ungacha Bobur men uchun tarixiy shaxs bo‘lgan bo‘lsa, kitob uni “inson” sifatida kashf qilishimga turtki bo‘lgan. O‘sha badiiylashtirilgan obraz shunchalik ta’sir qilganidan Zahiriddin Muhammad Bobur shaxsiyatini chuqurroq o‘rgana boshlaganman.
Badiiy adabiyotning kuchi ham aynan shu — obraz orqali shaxsga, davrga qiziqish uyg‘otishida.
Ungacha Bobur men uchun tarixiy shaxs bo‘lgan bo‘lsa, kitob uni “inson” sifatida kashf qilishimga turtki bo‘lgan. O‘sha badiiylashtirilgan obraz shunchalik ta’sir qilganidan Zahiriddin Muhammad Bobur shaxsiyatini chuqurroq o‘rgana boshlaganman.
Badiiy adabiyotning kuchi ham aynan shu — obraz orqali shaxsga, davrga qiziqish uyg‘otishida.
Buni Otabek yozilmaguncha, Otabeklar bo‘lmagan degan qarash bilan ham izohlasa bo‘ladi. Ya’ni jamiyatda shundoq ham mavjud bo‘lgan muhabbat, mardlik kabi tushunchalar Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlari”dan keyin Kumush va Otabek obrazida namoyon bo‘la boshlagan.
Qarabsizki, shu qahramonlarning ta’sirida, asarni o‘qishni boshlagan kitobxon, bu “o‘ldim-kuydim”dan iborat roman emas, butun bir davrning badiiy hujjati ekanini anglagan.
Ushbu asar, shuningdek, “Mehrobdan chayon” — qayta-qayta mutolaa qilishga arziydigan va har safar o‘qiganda, yangi bir narsa olish mumkin bo‘lgan asarlardan.
Qarabsizki, shu qahramonlarning ta’sirida, asarni o‘qishni boshlagan kitobxon, bu “o‘ldim-kuydim”dan iborat roman emas, butun bir davrning badiiy hujjati ekanini anglagan.
Ushbu asar, shuningdek, “Mehrobdan chayon” — qayta-qayta mutolaa qilishga arziydigan va har safar o‘qiganda, yangi bir narsa olish mumkin bo‘lgan asarlardan.
Yana Abdulla Qahhorning “Qo‘shchinor chiroqlari”ni, Said Ahmadning “Ufq” trilogiyasi va Oybekning “Bolalik xotiralarim” qissasini o‘ylashga undaydigan asarlardan deb bilaman. Shuningdek, O‘lmas Umarbekov, Mirmuhsin, Shuhrat kabi ijodkorlardan ham zamonga xos ruhiyat, insoniy kechinmalar va hayot iqrorlarini o‘rganish mumkin.
Albatta, o‘zbek adabiyotidagi ba’zi asarlarda mafkura va tizimning ta’siri kuzatilishi mumkin. Lekin zukko o‘quvchi muallif nima demoqchiligini, yashiringan haqiqat va sayqallangan yolg‘onni darrov anglaydi. Chunki soxtalik shundoq ham ko‘zga tashlanadi, haqiqatning esa qichqirishi shart emas.
Uy kutubxonamiz mana shunday o‘zbek va jahon adabiyotining sara namunalari bilan limmo-lim bo‘lgan. O‘sha muhit ta’sirida, bo‘sh qolguncha qo‘limga kitob olganman.
Shundan kelib chiqib, yangi uy-xonadonlarni loyihalashtirayotganlarga, ko‘z tushadigan joylarda, ayniqsa, bolalarning xonalariga ochiq kitob javonlarini o‘rnatishni, turli-tuman adabiyotlarni erkin joylashtirishni tavsiya qilaman.
Interyerda sun’iy gullar, vaza va boshqa dekorativ buyumlar o‘rniga ham kitoblardan foydalangan ma’qul. Hozir dunyo dizaynida ham bu tendensiya juda dolzarb.
Masalan, Angliyada shahar tarixining bir qismi bo‘lgan eski telefon budkalari kichik kutubxonalarga aylantirilgan. Odamlar u yerda kitob qoldiradi va olib o‘qiydi.
Bizda ham huvillab qolgan madrasalar yoki boshqa maskanlarda shunday ochiq kutubxonalar tashkil etilsa, bu ham kitobxonlikni rag‘batlantiradi, ham odamlarni milliy-madaniy merosga qiziqishini oshiradi.
Interyerda sun’iy gullar, vaza va boshqa dekorativ buyumlar o‘rniga ham kitoblardan foydalangan ma’qul. Hozir dunyo dizaynida ham bu tendensiya juda dolzarb.
Masalan, Angliyada shahar tarixining bir qismi bo‘lgan eski telefon budkalari kichik kutubxonalarga aylantirilgan. Odamlar u yerda kitob qoldiradi va olib o‘qiydi.
Bizda ham huvillab qolgan madrasalar yoki boshqa maskanlarda shunday ochiq kutubxonalar tashkil etilsa, bu ham kitobxonlikni rag‘batlantiradi, ham odamlarni milliy-madaniy merosga qiziqishini oshiradi.
Foto: LIterary Hub
Hayotimizning har bir jabhasida — interyerdan tortib ko‘chalarimizgacha kitoblar doim ko‘zga tashlanib, yashash tarzimizning bir qismiga aylansa, mutolaaga qiziqish o‘z-o‘zidan ortadi.
Asosiysi, kitobxonlik hisobot va tadbirbozlikni ifodalaydigan targ‘ibot bo‘lib qolmasligi kerak. O‘qishga majburlash emas, hur iroda bilan qo‘lga kitob olishga sharoit yaratish, qiziq yo‘l va usullar bilan jalb qilish lozim.
Asosiysi, kitobxonlik hisobot va tadbirbozlikni ifodalaydigan targ‘ibot bo‘lib qolmasligi kerak. O‘qishga majburlash emas, hur iroda bilan qo‘lga kitob olishga sharoit yaratish, qiziq yo‘l va usullar bilan jalb qilish lozim.
Matn va grafik materiallarga boʻlgan barcha huquqlar Gazetaʼga tegishli.
Gazetaʼda eʼlon qilingan materiallardan foydalanish shartlari bilan
havola orqali tanishish mumkin.
Qiziqarli narsalarni bilasizmi? U haqida boshqalarga aytib bermoqchimisiz? Oʻz hikoyangizni sp@gazeta.uz elektron manziliga yuboring.
