Баҳорнинг сўнгги ойлари қишлоқлардаги хонадонларда парвариши ўта нозик жониворлар — тут ипак қуртлари «меҳмон» бўлади. Хўш, митти қурт бир ой ичида оппоқ ва мустаҳкам пиллага айлангунча қандай босқичлардан ўтади? Хатирчилик фотосуратчи Гулноза Адҳам бу жараённи қўшнисининг хонадонида кузатди.

Навоий вилояти Хатирчи тумани Оқолтин қишлоғида бу йилги тут ипак қурти боқиш мавсуми 23 апрелдан бошланди. Май охирида эса етиштирилган пилла ширкатларга топширилди. Матлуба Мўминова чамаси 25 йилдан буён тут ипак қурти боқади. Дастлаб ота-онаси, кейин қайнонаси бошчилигида пилла етиштирган қаҳрамонимиз бир неча йилдан бери ўз ҳовлисида ҳам бу анъанани давом эттирмоқда.

Пилла ширкатлари қоғозли махсус яшикларда 15 граммдан тақсимланган тут ипак қуртларини аҳолига бепул тарқатилади. Хонадонлар ипак қурти миқдорини ўз хоҳиши ва имкониятига қараб танлайди. Матлуба опа бу йил турмуш ўртоғи билан уч яшик олишга қарор қилди. «Қайнонамникида 10 яшиклаб боқардик. Тўрт ўғилу тўрт келинга оғирлик қилмасди», — деб эслайди у.

Бундан 15 йил аввал ҳам аксарияти пилла боққан Оқолтин қишлоғи аҳолиси йилдан йилга бу меҳнатдан воз кечмоқда.

«Кексаларга пилланинг меҳнати оғирлик қилади. Онам ва қайнонам аллақачон бу ишни ташлашган. Биз тенги ўрта ёшлилар қилмаса, 20−25 ёшлиларда қизиқиш йўқ. Бу жониворлар бир ой давомида кечаю кундуз бутун диққатингизни олади. Ўзимнинг ҳам ёш болам бўлгани учун бу гал қийналдим», — дейди Матлуба опа.

Матлуба опанинг хонадонида ипак қуртлари оғилхона ёки айвонларда боқилади. Ичкарига тўғридан-тўғри қуёш тушмаслиги учун эшиклар гиламлар билан тўсилади, лекин хона ўта қоронғу ҳам бўлиб кетмаслиги керак.

Зувалалар кўтарила бошлаганда Жўрабек ака нонларни ясай бошлади. «Фақат сув ва ёғнинг ичида бўлганидан новвойларнинг қўли нозиклашиб кетади», — деб кулиб қўяди у. Магнитафонда Қуръон тиловати эшитилиб турибди. «Қуръон тинглаб пишган нонлар бошқача бўлса керак-а?», дейман. Новвойнинг юзига камтарона кулгу югуради.

Шу пайт эшикдан бир аёл кириб бир зувала хамир олиб кетди. Қўшнилар эрталаб бўғирсоқ пиширгудек бўлса, кўпинча хамир қилиб ўтирмай, Жўрабек акадан сотиб оларкан.

Зувалалар кўтарила бошлаганда Жўрабек ака нонларни ясай бошлади. «Фақат сув ва ёғнинг ичида бўлганидан новвойларнинг қўли нозиклашиб кетади», — деб кулиб қўяди у. Магнитафонда Қуръон тиловати эшитилиб турибди. «Қуръон тинглаб пишган нонлар бошқача бўлса керак-а?», дейман. Новвойнинг юзига камтарона кулгу югуради.

Шу пайт эшикдан бир аёл кириб бир зувала хамир олиб кетди. Қўшнилар эрталаб бўғирсоқ пиширгудек бўлса, кўпинча хамир қилиб ўтирмай, Жўрабек акадан сотиб оларкан.

Тандирдан бир кунда ўртача 200 та нон чиқади. Улар «Кўклик» деҳқон бозоридан ортиб қолгудек бўлса, «Колхоз бозор»даги таниш сотувчига берилади. Қўшимча буюртмалар эса кунлик миқдорга халал бермайди. Аммо кўпроқ ишлашга тўғри келади. Бир тўйда 600 та буюртма тушганда Жўрабек ака хотини билан 20 соатдан ошиқ вақт давомида дам олмасдан ҳам бозор, ҳам тўй учун нон пиширган.

Новвойимиз уч хил — гармқоқ, хонаки ва «лепёшка» нонлар тайёрлайди. Ҳаммасининг нархи бир — 5 минг сўмдан. Асосан «лепёшка» талабгир бўлсада, қолган иккиси, айниқса, гармқоқнинг содиқ мижозлари бор. Гармқоқ — тандирда узоқ вақт давомида қотириб пишириладиган, «сухари»га ўхшаш нон Бухоро шевасида айнан шундай аталади. Кексалар ёки ҳазм қилишда муаммоси бор инсонлар яхши пишган дея шуни ейди.

Бозорга келган одам иссиқ нон олмасдан кетмайди ҳисоб. Асосий харидорлар бозор жойлашган Эски шаҳардаги Туркий Жандий маҳалласи аҳолиси. Агар нонлар ҳали тандирда бўлса, улар 15−20 дақиқалаб кутиб ўтиради.

Жўрабек ака мижозларидан «Сизнинг нонингиз яхши, юмшоққина», деган гапларни кўп эшитади. У нон ҳам, новвой ҳам кўп бугунги даврда рақобатбардош бўлиши учун сифатли ва ҳалол ишлаш керак деб ҳисоблайди.

Жўрабек ака новвойликнинг ортидан бойиб кетмаган бўлса-да, чўнтаги бирор кундирки, пулсиз қолмагани, ҳунари бор экан, эртасидан ҳам хавотир олмаслигини айтади. Битта нияти — ўғлига ҳам бу касбни ўргатиш. Эҳтимол, ўғил отанинг йўлидан кетмас, аммо онасидан мерос касбининг яшаб қолиши ва зурриётининг ҳеч бўлмаганда битта ҳунарли бўлиши Жўрабек ака учун муҳим.

Соат 5:30. Тонг ғира-шира ёришарди. Бозор аста жонланди: сутчилар, мева-чева сотувчилар ва гўшт дўконлари иш бошлади. Жўрабек ака билан суҳбатимизни шу нуқтада тугатиб, уларнинг ёнига отландим.

10 ёшида дадасига эргашиб, «Колхоз бозор»га савдога чиққан жажжи Мадина бугун 37 га тўлган. Ўша кунлардан бери бозорнинг ғала-ғовури унга бегона эмас. Турмуш қургандан сўнг келинлик уйига яқин «Зелёний бозор»да савдо қила бошлаган. Мана, шунга ҳам 13 йил бўлиб қолибди.

Мадина опа асосан мева-чева ва помидор-бодринг сотади. Бугун сотадиган маҳсулотларини кеча шомдан кейин «Колхоз бозор»даги улгуржи савдодан олиб келиб, ўзининг растасига жойлаб, устини ёпиб кетган. Умуман олганда, иккинчи қўл бўлган бошқа сотувчилар ҳам доим шундай йўл тутади — расталарга эса бозордаги камералар кўз-қулоқ.

Мадина опа маҳсулотларининг устини очади-да, кейин дарров челакка сув олиб, ўзининг ҳудудини салқинлатади. Бундай шароитда мева-сабзавотлар тетик туради. Улар тез ёмон бўлиб қолмаслиги учун ҳам сотувчи фақат бир кунга етадиганини олиб келади. Шунданми, шу пайтгача бирор марта қайсидир маҳсулотини ташлаб юборганини эслолмайди — ҳаммаси харидорини топиб кетади.

Мадина опа кўп йиллик бозорчи бўлиб қолишнинг сири — нафақат яхши маҳсулот сотиш, балки харидорларга ҳам хушмуомала бўлишда, деб билади. Шунинг учун унинг доимий мижозлари аллақачон пайдо бўлган. Ҳатто ундан нимадир олишмаса ҳам бозорга йўли тушганда келиб, сўрашиб кетишади.

Рамазон ойи бўлганига суҳбатимиз ҳам ўз-ўзидан шунга уланади. У рўзада ҳамма маҳсулотлар ҳар доим ҳам тез сотилавермаслиги, савдо кам бўлса ҳам баракаси бўлишини айтади.

У ёнидаги кекса ҳамкасбига тўрвадаги бодрингини кўтаришга ёрдам берар экан, онахон «Бир халта бодринг кўтарардим-а, қандай даврлар эди-я?», деб забардаст ёшлигини эслаб олади.

Эҳтимол, кичкина бўлганиданми, ҳамма бир-бирига яқин-яқин жойлашганиданми бозор аҳли ҳақиқатдан иноқ кўринарди. Мадина опанинг айтишича, улар туғилган кунларида бир-бирларига совғалар улашар, Ҳайит арафасида уйларига меҳмонга борар, бозорнинг ўзида домлаларни чақиртириб Қуръон тиловатлари қилдирар экан.

У узоқ йиллар Бухоро туманидаги мактаблардан бирида географиядан дарс берган. Ҳатто ўқитувчилик қиладиган кезлари ҳам эрталаб келиб, маҳсулотларини сотиб, кейин мактабга борганини айтади. Икки йил аввал пенсияга чиққан бўлса ҳам ўзининг таъбири билан айтганда, «зерикиб қолмаслик, соғлиғига фойдали бўлиши учун ҳаракатдан тўхтамаслик мақсадида ҳам» савдога чиқишда давом этяпти.

Бугун холанинг бозорини исмалоқлар очиб берди. Унинг айтишича, чиройли нарсалар тез сотилиб кетади. Шунинг учун фақат тетик кўкатларни олиб келишга ҳаракат қилади. Агар улар савдодан қолиб кетгудек бўлса, қўни-қўшниларга текинга бериб юборади, жуда яроқсиз ҳолатга етганларини молларнинг емига қўшади.

Сут маҳсулотларининг эса аллақачон доимий сўровчилари бор. «Сут олувчилар маҳсулотнинг сифатига қарайди-да, еб, ичади, маъқул бўлса, яна келади, бўлмаса, йўқ», — дейди хола. Шунинг учун у доим соф сутни сотади. «Оқликка хиёнат қилиб бўлмайди», — дейди у.

У маҳсулотларини «Зелёний бозор»да бошқа бозорларга нисбатан арзонроққа сотишини яхши билади. Аммо бу ер қулайроқ: расталари бор — бошқа бозорларда ерда ўтириб сотишига тўғри келиши мумкин. Эрта кетади — мижозлар соат 10:00 гача келгани учун ҳам тез-тез сотади-ю, уйига равона бўлади.

Бозорнинг 2019 йилдаги замонавий таъмирида расталари янгиланиб, тепаси ёпилган. Кириш қисмида унинг эрталаб 6:00 дан 16:00 гача ишлаши кўрсатилган бўлса-да, савдо деярли ҳар доим 10:00 да тугайди. «Сотувчилар 16:00 гача ўтирмайди. Кўпчилиги деҳқон бўлгани учун „ишимиз бор“, деб кетади. Харидорлар ҳам ўрганиб қолган. 10:00 дан кейин келмайди», — дейди бозор назоратчиси Зилола опа.

56 ёшли Самандар ака 40 йилдан ошибдики, шу бозорда савдо қилади. Бу касб ҳам, шу бозорда ишлаш ҳам ота-онасидан мерос қолган. Тақдирни қарангки, унинг турмуш ўртоғи, ўғли ва келини ҳам ризқини шу ердан теряпти.

Самандар ака нега айнан «Кўклик» деҳқон бозорида савдо қилишини айтар экан, «Бошқа бозорда куни бўйи савдо қилиб, топган пулингизни бу ерда эрталаб 10 гача ишлаб қўясиз. Муҳими, куни бўйи тик оёқда турмайсиз, кундузи дам оласиз», — дейди. У шу ишнинг ортидан уй, машина олгани, келин қилганини фахрланиб гапириб беради.

48 ёшли Вазира Асадова турмуш ўртоғи билан тухумбарак ва бичак сотади. Унинг асосий харидорлари бозор атрофидаги меҳмонхона эгалари. Улар бу тансиқ таомларни сайёҳларнинг эрталабки нонуштаси учун сотиб олади.

Тухумбаракни Вазира опанинг ўзи тайёрласа, бичакларни турмуш ўртоғи пиширади. Онда-сонда фарзандлари ҳам ёрдам бериб туради. Ҳар куни иккисидан ҳам 100−150 тадан олиб чиқишади. Апрель, май, айниқса, мавсум бўлади.

«Тўйлар учун ҳам буюртма оламиз. Лекин асосий даромадимиз бозордан. Тухумбаракни руслар кўп сўрайди. Икки минг 500 сўмдан сотаман, цехларда беш минг сўмдан камига бермайди. Наврўзгача бир лагандан қовоқли бичак ҳам қилиб келаман. Европалик сайёҳлар кўп олади», — дейди Вазира опа.

У тухумни ҳам бегона қилмай шу бозорнинг ўзидан олади. Вазира опа, гарчи баракларни мазали қилса-да хонаки тухумлардан фойдаланмайди. «Уйнинг тухумида куч кўп бўлади. Қон босимини ошириши, танада иссиқликни кўпайтириб тошма тошириши мумкин. Хоҳловчилар ўзи пишириб еса бўлади, лекин мен кенг оммага сотаман. Уларга зиён етишини хоҳламайман», — дейди опа.

Одатда Вазира опа пишириб келган маҳсулотлар уйга қайтиб кетмайди — ҳаммаси сотилади. Мабодо шундай бўлиб қолса ҳам кейинги кун уларни савдога олиб чиқмайди. Ҳар эрталаб иссиқ ва янги пишириши шарт.

18 йиллик савдогар бу ерга келгунга қадар тилла бозор, «Колхоз бозор»ларда ишлаган. Ниҳоят «Зелёний бозор»дан ўзи истаган тартиб ва соғлом муҳитни топган.

Вазира опанинг таъкидлашича, бозор атрофида яшовчи аҳоли, мижозлар ҳам сотувчиларни хафа қилдириб қўймайди. Уларнинг ишига ортиқча аралашув бўлгудек ҳолатларда, «Бунинг нарсаси бизга керак, тегманг», деб ҳимоялайди.

«Авваллари атрофда яҳудийлар кўп яшарди, катта меҳмонхоналар эгалари эди. Улар бозорга чиққанда сиғмай қоларди. Ўшалар ҳам тартибни зўр сақларди. Коронавирус сабаб кўпи вафот этди», — деб қўшимча қилади у.

Дарвоқе, бозор назоратчиси Зилола опанинг айтишича, «Кўклик» деҳқон бозорига исталган одам келиб савдо қилиши мумкин. Ягона талаб — ҳамма ўзининг маҳсулотига ажратилган растадан жой олиши лозим. Сотиладиган нарса турига қараб, жойнинг метридан келиб чиқиб, ижара нарх белгиланади. «Энг арзони 4 500 сўмдан бошланади, маҳсулот нархи ўзгариши билан ижара нархи ҳам ўзгаради», — дейди Зилола опа.

Жондор туманидан бўлган Холмурод ака 25 йиллик сотувчи. Сумалакни хонадон келинлари пиширса, нишолда тайёрлаш эркакларнинг бўйнида. Бир уринишда 20 килограмм нишолда тайёрлайдиган Холмурод аканинг айтишича, Бухоро нишолдалари бошқа ҳудудларникидан фарқ қилади.

«Айрим нишолдаларни идишга солсангиз, оғирлиги бўлмайди. Бизникини тарозига қўйинг, камида 400 грамм чиқади. Бунинг иккита сабаби бор. Биринчиси — биз қиёмга шакарни кўпроқ соламиз, иккинчиси — массани аппаратда эмас, махсус чўпда урамиз», — деб тушунтиради у.

Холмурод ака фақат мавсум пайтлари — февралдан апрелгача бозорга чиқади. «Сумалак ва нишолдани ҳам ҳар доим бозори чаққон бўлмайди, шунинг учун ёзда кўпроқ фойда келадиган деҳқончилик, устачилик билан шуғулланаман», — дейди у.

«Ўзим овқатни яхши пишираман. Хўжайиним ҳам мақтайди. Мижозларим ҳам раҳмат айтиб олади. Невараларим шанба-якшанба кунлари келиб „бибижон, балиқ пишириб беринг“, дейишади. Шуларнинг „бибижон“ деган тили учун ҳам яшайманда», — дейди у.

«Кеча эслаб ўтиргандим, 40 йил азоб ебман, энди-энди бироз роҳат кўряпман. 300 минг сўм пенсия оламан. Доримга ҳам етмайди. Ишим эса яхши, бировга қарам бўлган жойим йўқ. Кунлик топган пулларимни укол-дориларимга ишлатаман», — дейди опа.

Балиқ сотувчи холага «савдосини беришини» тилаб, бозор ичига яна кўз ташладим. Тинглаганларимнинг бари бир зумда хаёлимдан айланди. Кимдир олаётган, бошқа биров бераётган кичик расталарга қараб туриб, ҳаммамиз бу дунёда ризқимизни териб яшаймиз, деган хаёлга бордим.

Жин кўчалар бўйлаб бозордан узоқлашарканман новвой аканинг «Нон тандирда пишгани сингари инсон ҳам сабр ва меҳнат билан пишади» деган гапи қулоғим остида жаранг сочиб турарди.

Материал бошида айтганимиздек, биз Рамазонда, бўлиб ҳам Ҳайитдан бир кун олдин «Кўклик» бозорига борган эдик. Табиийки, бозор унча гавжум эмас эди. Googleʼда сайёҳларнинг бозор ҳақида қолдирган илиқ фикрларидан эса унинг биз кўрган ва сизга кўрсатгандан-да ажойиб атмосфераси борлигини билиш мумкин. Ана шундай гавжум чоғларида яна бу манзилга келишни кўнгилга тугиб, ортга қайтдик.