Табиатга қанча сув керак?
Бутун бошли экотизимларнинг келажаги сувга боғлиқ бўлган Қуйи Амударё ва Оролбўйи минтақасидаги бешта муҳофаза этиладиган ҳудуддан Gazeta репортажи
2025 йилда Ўзбекистон Сув кодексида илк маротаба экологик мақсадларда сув чиқариш — табиий экотизимларни мажбурий равишда сув билан таъминлаш тушунчасини мустаҳкамлади. Gazeta сув танқислиги кўллар ва тўқай ўрмонларини қандай ўзгартираётгани ҳамда экологик мақсадларда сув чиқариш нима учун уларнинг яшаб қолишида муҳим масалага айланаётганини ўрганиш мақсадида Қуйи Амударё ва Оролбўйидаги бешта муҳофаза этиладиган ҳудудда бўлди.
2025 йилда Ўзбекистон Сув кодексида илк маротаба экологик мақсадларда сув чиқариш — табиий экотизимларни мажбурий равишда сув билан таъминлаш тушунчасини мустаҳкамлади. Gazeta сув танқислиги кўллар ва тўқай ўрмонларини қандай ўзгартираётгани ҳамда экологик мақсадларда сув чиқариш нима учун уларнинг яшаб қолишида муҳим масалага айланаётганини ўрганиш мақсадида Қуйи Амударё ва Оролбўйидаги бешта муҳофаза этиладиган ҳудудда бўлди.
Оролбўйи экотизимлари йиллар давомида сувнинг уларга қолдиқ тамойили асосида, яъни қишлоқ хўжалиги, саноат ва шаҳарлар эҳтиёжидан ортган ресурслар ҳисобига ажратилишидан азият чекиб келади. Ёввойи табиатнинг сув балансида кафолатланган улуши бўлмагани учун кўллар қуриб, тўқай ўрмонлари сийраклашиб бормоқда.
Вазиятни ўзгартириш мақсадида Ўзбекистонда атроф-муҳитни кафолатланган ҳажмда сув билан таъминлаши керак бўлган механизм — экологик мақсадларда мажбурий сув чиқариш амалиёти жорий этила бошланди. Унинг моҳияти шундаки, сувнинг бир қисми табиий экотизимларга суғориш эмас, балки ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини сақлаб қолиш мақсадида чиқарилиши лозим. 2025 йилда экологик мақсадларда сув чиқариш мажбурий ҳуқуқий меъёр сифатида Ўзбекистоннинг янги Сув кодексида (122-модда) илк бор мустаҳкамлаб қўйилди.
Вазиятни ўзгартириш мақсадида Ўзбекистонда атроф-муҳитни кафолатланган ҳажмда сув билан таъминлаши керак бўлган механизм — экологик мақсадларда мажбурий сув чиқариш амалиёти жорий этила бошланди. Унинг моҳияти шундаки, сувнинг бир қисми табиий экотизимларга суғориш эмас, балки ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини сақлаб қолиш мақсадида чиқарилиши лозим. 2025 йилда экологик мақсадларда сув чиқариш мажбурий ҳуқуқий меъёр сифатида Ўзбекистоннинг янги Сув кодексида (122-модда) илк бор мустаҳкамлаб қўйилди.
Ушбу мавзуга эътиборни жалб қилиш мақсадида Ўзбекистон Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши қўмитаси БМТ Тараққиёт дастури ҳамда Глобал экологик жамғарма билан ҳамкорликда Aral Sea Wetlands лойиҳаси доирасида уч кунлик медиа-экспедиция ташкил этди ва унга Gazeta ҳам қўшилди. Сафарнинг асосий мақсади — экологик мақсадларда сув чиқариш амалиётини қонуности ҳужжатларида мустаҳкамлаб, уни ҳаётга татбиқ этишга эришишдир.
Экспедиция йўналиши Бухоро ва Хоразм вилоятлари ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудидан ўтади. Денгизкўлдан тортиб, собиқ Орол денгизининг чеккасидаги Судочьегача бўлган бешта алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудга ташриф буюриш режалаштирилган. Бу манзилларни бир жиҳат бирлаштириб туради: бу ерда сув ҳозирча бор, лекин йилдан-йилга камайиб бормоқда. Биз билан бирга бу ердаги экотизимларни ўн йиллар давомида ўрганиб келаётган олимлар ҳам йўлга чиқди. Жойларда гуруҳимизга инспекторлар, ўрмончилар ва алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар раҳбарлари қўшилади.
Биринчи манзил — Денгизкўл.
Биринчи манзил — Денгизкўл.
Денгизкўл
Асфальт кутилганидан анча тез тугайди. Йўл Бухородан жануби-ғарбга – Олот тумани томон, Туркманистон чегарасига тобора яқинлашиб боради. Дераза ортидаги манзара аста-секин ўзгаради: пахтазорлар ва узумзорлар ўрнини шўрхок дашт ва сийрак саксовул тўплари эгаллайди. Машина ортидан қўзғалган чанг ҳавода узоқ вақт муаллақ туради.
Бу поёнсиз, қақраган текисликка боқиб, қаердадир шу атрофда бир пайтлар маҳобати сабаб маҳаллий аҳоли «денгиз» деб атаган Денгизкўл ястаниб ётганини тасаввур қилиш қийин. Сув ҳавзасининг майдони 50 минг гектарни ташкил қилган. Олот давлат ўрмон хўжалиги кадастр мутахассиси Маҳмуд Рўзиевнинг сўзларига кўра, ҳозирда унинг майдони қарийб 25 минг гектарга тенг.
Ниҳоят, кўз ўнгимизда Денгизкўл намоён бўлиб, ялтираб турган суви кўзни қамаштиради. Қирғоқ бўйлаб қорга ўхшаш оқиш туз қатлами ястаниб ётибди. Шамол офтобда қизиган лойқанинг қуюқ, дим ҳидини олиб келади.
Бу поёнсиз, қақраган текисликка боқиб, қаердадир шу атрофда бир пайтлар маҳобати сабаб маҳаллий аҳоли «денгиз» деб атаган Денгизкўл ястаниб ётганини тасаввур қилиш қийин. Сув ҳавзасининг майдони 50 минг гектарни ташкил қилган. Олот давлат ўрмон хўжалиги кадастр мутахассиси Маҳмуд Рўзиевнинг сўзларига кўра, ҳозирда унинг майдони қарийб 25 минг гектарга тенг.
Ниҳоят, кўз ўнгимизда Денгизкўл намоён бўлиб, ялтираб турган суви кўзни қамаштиради. Қирғоқ бўйлаб қорга ўхшаш оқиш туз қатлами ястаниб ётибди. Шамол офтобда қизиган лойқанинг қуюқ, дим ҳидини олиб келади.
Кўлнинг муқим қирғоқ чизиғи йўқ. Денгизкўлнинг сатҳи ва майдони мавсумга қараб ўзгариб туради. Кўл тўлганда, ундаги сув ҳажми икки миллиард куб метрдан ошади.
Техника фанлари доктори ва Aral Sea Wetlands лойиҳасининг сув ресурслари бўйича компоненти раҳбари Малика Икромованинг сўзларига кўра, бир вақтлар Денгизкўлни Амударёнинг ирмоғи бўлган Зарафшон тўйинтирган. Эндиликда дарё бу ерга етиб келмайди. Сув ҳавзаси деярли бутунлай коллектор-дренаж ва фильтрация сувларидан, яъни далалардан ўтиб қайтган сувдан озиқланади. Шу сабабли ҳам у анча шўр.
Техника фанлари доктори ва Aral Sea Wetlands лойиҳасининг сув ресурслари бўйича компоненти раҳбари Малика Икромованинг сўзларига кўра, бир вақтлар Денгизкўлни Амударёнинг ирмоғи бўлган Зарафшон тўйинтирган. Эндиликда дарё бу ерга етиб келмайди. Сув ҳавзаси деярли бутунлай коллектор-дренаж ва фильтрация сувларидан, яъни далалардан ўтиб қайтган сувдан озиқланади. Шу сабабли ҳам у анча шўр.
Бу сувни дарёга қайта оқизмасдан, айнан Денгизкўлга йўналтириш – оқилона муросали ечим. Шу тариқа биз сув омбори сатҳини сақлаб қоламиз ва қуйи оқимдаги дарёлар сувининг сифатини бузмаймиз.
дейди Малика Икромова.
Соҳил тупроғидаги оқ шўр қатлам сувнинг юқори даражада минераллашганидан далолат беради. Унинг миқдори ҳар литрда ўртача 25,7–26,8 грамни, коллектор сувлари қуйиладиган жойларда эса тахминан 19,5 грамни ташкил этади.
Таққослаш учун: денгиз сувининг шўрлиги бир литрда тахминан 35 грамни ташкил этади, шу сабабли Денгизкўл ўз таркибига кўра чучук сувли кўлдан кўра денгизга яқинроқ туради.
Сувнинг ўзи қаттиқ ва ишқорий бўлиб, таркибида қум, лой, бактерия ва планктон каби кўплаб муаллақ ҳамда органик моддалар мавжуд.
Таққослаш учун: денгиз сувининг шўрлиги бир литрда тахминан 35 грамни ташкил этади, шу сабабли Денгизкўл ўз таркибига кўра чучук сувли кўлдан кўра денгизга яқинроқ туради.
Сувнинг ўзи қаттиқ ва ишқорий бўлиб, таркибида қум, лой, бактерия ва планктон каби кўплаб муаллақ ҳамда органик моддалар мавжуд.
Бу ердаги ўсимликлар дунёси ҳам атрофдаги ландшафт сингари оддий: саксовул, шувоқ, шўралар, юлғун. Сувнинг чеккасида қалин қамишзорлар қад ростлаган. Мутахассисларнинг тушунтиришича, улар кўл ва қуруқ дашт ўртасида табиий тўсиқ вазифасини бажаради. Қамишзорларда жазирама ва шўр чангга мослашган тулки, қуён, калтакесак, тошбақа ва илонлар яшайди.
реклама
реклама
Денгизкўл кўчиб юрувчи қушларнинг асосий қўним, уя қуриш ва қишлаш масканларидан биридир. Ўзбекистонда қишлайдиган сув паррандаларининг 40 фоиздан ортиғи совуқ мавсумни айнан шу ерда ўтказади. Шу боис ҳам 2001 йилдаёқ бу сув ҳавзаси мамлакатда биринчилардан бўлиб Рамсар конвенцияси доирасида муҳофаза қилинадиган сувли-ботқоқли ҳудудлар рўйхатига киритилган.
Атроф-муҳит муҳофазаси бўйича мутахассис, 45 йилдан ортиқ тажрибага эга Қорақалпоғистон Республикасида хизмат кўрсатган ирригатор Халилулла Шеримбетовнинг таъкидлашича, бундай кўлларни сақлаб қолиш учун сув ресурсларини тақсимлашда уларнинг экологик эҳтиёжларини ҳисобга олиш муҳим. Сув оқимининг етарли эмаслиги сув сатҳи майдонининг қисқаришига, қушлар ва балиқларнинг яшаш шароити ёмонлашишига ҳамда қирғоқбўйи экотизимларининг таназзулига олиб келади.
2012 йилда сув сатҳини ушлаб туриш ва шўрланишини камайтириш учун кўлнинг шимоли-ғарбий қисмида тўғон қурилган. Бу қисман ёрдам берган бўлса-да, экспедициянинг бошланишига сабаб бўлган асосий саволга жавоб бера олмади: сувнинг бир қисми қишлоқ хўжалиги, саноат ва шаҳарлар томонидан олинмасидан аввал Денгизкўлга кафолатли тарзда етиб бориши шартми?
Экологик мақсадларда сув чиқариш — бу шунчаки минимал сув ҳажми эмас. Асосийси, у керакли жойга, керакли мавсумда ва зарур сифатда етиб бориши лозим. Масалан, баҳорда, қушлар ин қуришни бошлаган пайтда.
дейди Малика Икромова.
Ортда оппоқ тузли қирғоқ ва саробга сингиб бораётган уфқни қолдириб, машинага қайтамиз. Олдинда — Қизилқум қўриқхонаси ва бутунлай бошқа сув — ҳали ҳам оқиб турган сув бор.
Қизилқум қўриқхонаси
Денгизкўлдан Қизилқумгача бўлган йўл Амударё бўйлаб ўтади. Ҳар километрда манзара ўзгариб боради: дашт ўрнини қумларга бўшатиб беради, қумлар эса кутилмаганда тўқай ўрмонининг яшил девори олдида узилиб қолади.
«Қаранг, бир метр ҳам ўтиш жойи йўқ», — дейди эколог Мурод Носиров икки табиий ландшафт чегарасида тўхтаб. Унинг сўзларига кўра, чўл флораси ва фаунаси деярли ҳеч қачон тўқай ўрмони билан бу қадар яқин қўшни бўлмайди.
«Қаранг, бир метр ҳам ўтиш жойи йўқ», — дейди эколог Мурод Носиров икки табиий ландшафт чегарасида тўхтаб. Унинг сўзларига кўра, чўл флораси ва фаунаси деярли ҳеч қачон тўқай ўрмони билан бу қадар яқин қўшни бўлмайди.
Қолаверса, бу тўқай — тўранғилзор (тўранғил — Марказий Осиёнинг қайир тўқайларида ўсадиган чўл тераги тури), демак, у эндемик ва ҳатто реликтдир. Айтишларича, бундай ўрмонлар Амударё бўйлаб улкан тўранғил массивлари ястаниб ётган даврлардан бери деярли ўзгармаган. Ҳозирда улардан фақат алоҳида оролчалар қолган, холос.
дея тушунтиради Мурод Носиров.
Қизилқум давлат қўриқхонаси 1971 йилда Бухоро ва Хоразм вилоятлари ҳудудида, Туркманистон билан чегара яқинида, Амударёнинг ўрта оқимида ташкил этилган. Дастлаб унинг майдони 3 985 гектар бўлган. Бугунги кунда қўриқхона 10 311 гектар майдонни эгаллайди: шундан 7 134 гектари Қизилқумнинг чўл қисмига, 3 177 гектари эса Амударё бўйидаги тўқайзорга тўғри келади.
«1972–1973 йилларда бу ерда ҳали катта ўрмон бор эди. Ўша йиллари теварак-атрофдаги барча ерлар текисланиб, пахта экиш учун ҳайдаб юборилган. Ўрмон фақат бизнинг ҳудудда – тахминан 20 километрлик энсиз бир йўлак ҳолида сақланиб қолди, ҳолбуки илгари тўқай бутун 60 километрга чўзилган эди. Атрофдаги ўрмон йўқ бўлгач, Амударё айнан дарахтлар қолмаган томондан қирғоқни юва бошлади. Илгари дарё қишлоғимиздан уч километр нарида эди, ҳозир эса жуда яқин келиб қолган», – дейди қўриқхона директори Мирзағали Қиличев. У бу ерда қарийб 30 йилдан бери ишлайди: 1997 йилдан — инспектор, 2000 йилдан эса директор сифатида.
«1972–1973 йилларда бу ерда ҳали катта ўрмон бор эди. Ўша йиллари теварак-атрофдаги барча ерлар текисланиб, пахта экиш учун ҳайдаб юборилган. Ўрмон фақат бизнинг ҳудудда – тахминан 20 километрлик энсиз бир йўлак ҳолида сақланиб қолди, ҳолбуки илгари тўқай бутун 60 километрга чўзилган эди. Атрофдаги ўрмон йўқ бўлгач, Амударё айнан дарахтлар қолмаган томондан қирғоқни юва бошлади. Илгари дарё қишлоғимиздан уч километр нарида эди, ҳозир эса жуда яқин келиб қолган», – дейди қўриқхона директори Мирзағали Қиличев. У бу ерда қарийб 30 йилдан бери ишлайди: 1997 йилдан — инспектор, 2000 йилдан эса директор сифатида.
У платонинг четига ишора қилади. Жарлик кесимида босилиб қолган лойнинг ғовак қатламлари кўриниб турарди – бу сув сатҳи йиллар давомида қандай ўзгарганининг излари эди.
«Сув сатҳи бирданига пасаймаган. Секин-аста, йилдан-йилга пасайган, шунинг учун ҳам чизиқлар гўё махсус кесилгандек текис», – деб тушунтиради Қиличев.
«Сув сатҳи бирданига пасаймаган. Секин-аста, йилдан-йилга пасайган, шунинг учун ҳам чизиқлар гўё махсус кесилгандек текис», – деб тушунтиради Қиличев.
Қўриқхонадаги тўқай ва чўл шунчаки қўшни эмас, улар бир-бирини ушлаб туради. Дарё бўйлаб туранғил, тол, жийда, қамиш; қумларда эса саксовул, черкез, шўралар ва эфемерлар ўсади. Айнан шу зиддият қўриқхонага қиймат бағишлайди: дарё бўйидаги тор ҳудудга сиққан бу икки бир-бирига ўхшамайдиган олам балиқлардан тортиб судралиб юрувчилар ва йирик туёқлиларгача бўлган 300 га яқин умуртқали жонивор учун маконга айланган.
Қўриқхонанинг ташкил этилишига сабабчи бўлган асосий тур — бухоро буғуси ёки хонгулдир. Унинг изларини қотиб қолган лойда кўриш мумкин.
Қўриқхонанинг ташкил этилишига сабабчи бўлган асосий тур — бухоро буғуси ёки хонгулдир. Унинг изларини қотиб қолган лойда кўриш мумкин.
Ишимизни бошлаган пайтда бу ерда бор-йўғи олтита буғу бор эди. Мутахассислар ўз вақтида бу ҳудуднинг сиғимини тахминан 200 бош деб баҳолашган. Тўқайзорлар кенгайгани туфайли буғулар сони ҳам ортди. Ҳозир уларнинг сони 300 га яқин.
дейди Мирзағали Қиличев.
Бухоро буғуси — қўриқхонанинг ягона ноёб жонзоти эмас. Узоқ вақт давомида Туркманистон қорақулоғи бу ердан бутунлай йўқолиб кетган, деб ҳисобланарди, то бир куни фотоқопқонга «тушиб қолмагунича».
Худди шундай, йўқолиб кетган деб саналган Ўрта Осиё қундузи ҳам топилди. Кейинроқ — жайронлар, жайралар. Улар бу ерда аввал ҳам яшаган, лекин йиллар давомида одамлар кўзига кўринмаган. Технологиялар кўп нарсани ўзгартирди: энди биз илгари фақат тахмин қилган нарсаларимизни ўз кўзимиз билан кўриб турибмиз.
дея ҳикоя қилади Акмал Абдуллаев,
Aral Sea Wetlands лойиҳаси менежери.
Фотоқопқонлар — инспекторлар Aral Sea Wetlands лойиҳаси туфайли олган ускуналарнинг бирқисми холос. Фотоқопқонлар билан бирга қўриқхонага дурбинлар, чодирлар ва қуёш панеллари ҳам топширилди. Буларнинг барчаси қўриқхонада бир неча кунлаб мустақил ишлаш имконини беради.
Инспекторлар ҳудудни йил давомида назорат қилиб боради, бироқ ёзда уларнинг асосий вазифаси тўқайни ёнғинлардан ҳимоя қилишга айланади. Қуруқ ўт ва қамишзорлар бир зумда аланга олади, энг яқин аҳоли пунктидан бир соатдан ортиқ йўлсизликда жойлашган тўқайдаги оловни ўчириш эса деярли имконсиз. Шу сабабли, ёнғин хавфи юқори бўлган мавсумда бу ерда кеча-ю кундуз навбатчилик қилинади.
Инспекторлар ҳудудни йил давомида назорат қилиб боради, бироқ ёзда уларнинг асосий вазифаси тўқайни ёнғинлардан ҳимоя қилишга айланади. Қуруқ ўт ва қамишзорлар бир зумда аланга олади, энг яқин аҳоли пунктидан бир соатдан ортиқ йўлсизликда жойлашган тўқайдаги оловни ўчириш эса деярли имконсиз. Шу сабабли, ёнғин хавфи юқори бўлган мавсумда бу ерда кеча-ю кундуз навбатчилик қилинади.
Дарвоқе, қўриқхонанинг асосий заиф нуқтаси Денгизкўлники билан бир хил — сув танқислиги. Тўқай ўрмони, айниқса, июль ва август ойларида, яъни туранғил уруғ сочиб, униб чиқиши учун нам тупроққа муҳтож бўлган пайтда мунтазам намланиб туриши керак. Бироқ мутахассисларнинг тан олишича, табиий тошқинлар анча вақтдан буён ўрмон ичкарисига етиб бормаяпти. Сўнгги йилларда Амударё сатҳи кўпинча ерости сувлари сатҳидан пасайиб кетмоқда ва дарёнинг ўзи айрим жойларда намлик бериш ўрнига, уни тортиб олиб, зовур вазифасини ўтай бошлаяпти. Илгари ўрмонни тошқин сувлари озиқлантирган жойларда энди насос станцияларидан фойдаланишга тўғри келмоқда. Ва яна ўша савол туғилади: дарё оқимининг бир қисми нафақат қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари, балки табиий экотизимларни асраб қолиш учун ҳам кафолатли тарзда йўналтирилиши керак эмасми?
Қўриқхонадан қуёш ботаётганда, жазираманинг тафти ниҳоят қайтган пайтда йўлга чиқдик. Инспекторларнинг айтишича, айни шу вақтда буғулар ўрмон четига ўтлаш учун чиқади. Қизилқумда улар бизга кўриниш бермади. Лекин олдинда Хоразм вилояти бор, у ерда Бухоро буғуларини нафақат питомникда, балки ёввойи табиатда — маҳаллий тўқай ўрмонлари орасида ҳам учратамиз.
Қўриқхонадан қуёш ботаётганда, жазираманинг тафти ниҳоят қайтган пайтда йўлга чиқдик. Инспекторларнинг айтишича, айни шу вақтда буғулар ўрмон четига ўтлаш учун чиқади. Қизилқумда улар бизга кўриниш бермади. Лекин олдинда Хоразм вилояти бор, у ерда Бухоро буғуларини нафақат питомникда, балки ёввойи табиатда — маҳаллий тўқай ўрмонлари орасида ҳам учратамиз.
Хоразм миллий табиат боғи
Хоразм вилоятида Амударё қадимий дельта бўйлаб ёйилиб оқади. Қизилқумда қирғоқ бўйлаб ингичка йўлак бўлиб ўсган ўсимликлар олами бу ерда бирданига кенгайиб кетади. Биз бир куннинг ўзида иккита қўриқланадиган ҳудудни – ёш Хоразм миллий табиат боғи ҳамда анча олдин ташкил этилган, бироқ халқаро мақомни яқиндагина олган Қуйи Амударё биосфера резерватини кўришимиз керак.
«Бизгача Хоразмда на қўриқхона, на миллий боғ бўлган. Бундай ҳудудлар бу ерда умуман йўқ эди», – дейди боғнинг илмий ишлар бўйича директор ўринбосари Отабек Қиличев бизни кираверишда кутиб олар экан.
«Бизгача Хоразмда на қўриқхона, на миллий боғ бўлган. Бундай ҳудудлар бу ерда умуман йўқ эди», – дейди боғнинг илмий ишлар бўйича директор ўринбосари Отабек Қиличев бизни кираверишда кутиб олар экан.
Хоразм миллий табиат боғини ташкил этиш тўғрисидаги қарорни Вазирлар Маҳкамаси 2019 йил декабрда имзолаган, 2020 йилда эса боғ очилган.
Боғ ўз фаолиятини Хоразм вилоятининг бешта тумани ҳудудидаги Амударёнинг қадимий дельтасида жойлашган 21 688 гектар ердан бошлаган эди. Ҳозирда унинг майдони 26 718 гектарни ташкил этади – ўтган йили боғ ҳудудига Саримой қишлоғи томонидан яна беш минг гектарга яқин ер қўшиб берилди. Келажакда, Қиличевнинг сўзларига кўра, боғ ҳудуди 156 минг гектаргача, яъни қарийб олти баробарга кенгайиши керак.
Боғ ўз фаолиятини Хоразм вилоятининг бешта тумани ҳудудидаги Амударёнинг қадимий дельтасида жойлашган 21 688 гектар ердан бошлаган эди. Ҳозирда унинг майдони 26 718 гектарни ташкил этади – ўтган йили боғ ҳудудига Саримой қишлоғи томонидан яна беш минг гектарга яқин ер қўшиб берилди. Келажакда, Қиличевнинг сўзларига кўра, боғ ҳудуди 156 минг гектаргача, яъни қарийб олти баробарга кенгайиши керак.
Боғ пайдо бўлгунига қадар бу жой анча аянчли аҳволда эди. Одамлар бу ерга ҳордиқ чиқаргани келиб, ахлат қолдириб кетар, дарахтларни кесишарди. Ҳудуд деярли қаровсиз қолган, одамларни уни муҳофаза қилиш зарурлигига ишонтириш эса осон кечмади.
боғнинг ташкил этилишида бош-қош бўлган Халилулла Шеримбетов суҳбатга қўшилади.
реклама
реклама
Питомникнинг асосий яшовчиси – Бухоро буғуси бўлиб, у ҳақда бизга Қизилқум қўриқхонасида сўзлаб беришган эди. Фақат у ердаги популяция сони ҳисобланган миқдордан ошиб кетган бўлса, Хоразмда уни қайта тиклаш керак бўлади. Дастлабки 20 таси бошқа қўриқхоналар ва табиат боғларидан олиб келинди. Ҳозир питомникда уларнинг сони 25 тага етди. Боғнинг мақсади эса уларнинг бош сонини 100 тага етказишдир.
Бухоро буғуси популяциясини тиклаш – боғ ходимлари ишининг бир қисми, холос. Яқин-яқингача жуда кам маълум бўлган маҳаллий флора ва фаунани ўрганиш ҳам муҳим вазифага айланди. Бир неча йил ичида мутахассислар илгари мавжуд бўлмаган маълумотларни тўпладилар.
Бугунги кунда боғда Хоразм вилоятининг 246 тур ҳайвони (шундан 53 таси «Қизил китоб»га киритилган) ва 254 турдаги ўсимлик (31 тури «Қизил китоб»га киритилган) ҳақида маълумотлар бор.
Бугунги кунда боғда Хоразм вилоятининг 246 тур ҳайвони (шундан 53 таси «Қизил китоб»га киритилган) ва 254 турдаги ўсимлик (31 тури «Қизил китоб»га киритилган) ҳақида маълумотлар бор.
«Қизил китоб»нинг 2019 йилги нашрида Хоразм вилояти ареаллар харитасида умуман қайд этилмаган – гўё бу ерда ўша турлар йўқдек. Беш йил давомида биз йилига икки марта, баҳор ва кузда ҳисоб-китоб ишларини олиб бордик, фотоқопқонлар ўрнатдик ва натижада аввал статистикага тушмаган турларнинг мавжудлигини тасдиқладик.
дейди Отабек Қиличев.
Aral Sea Wetlands лойиҳаси доирасида боғга кўрсатилган техник ёрдамнинг рамзи — Амударё қуйи оқимидаги миллий боғларда қурилиши режалаштирилган ўнта кузатув минорасидан бири бўлган 12,5 метрлик минора ҳисобланади.
Минорадан юлғунзорлар оша югуриб ўтаётган қуёнларни кўрдик. Ўтлоқ четидаги қумда эса кечаси ёки саҳар тонгда бу ерга чиққан ҳайвонларнинг излари аниқ кўриниб турибди.
Минорадан юлғунзорлар оша югуриб ўтаётган қуёнларни кўрдик. Ўтлоқ четидаги қумда эса кечаси ёки саҳар тонгда бу ерга чиққан ҳайвонларнинг излари аниқ кўриниб турибди.
«Миллий боғ — бу қўриқхона эмас, бу ерга одамлар келиши мумкин. Дам олиш ҳудудида улар табиатни шунчаки суратларда эмас, балки ўз кўзлари билан кўриш имкониятига эга бўлиши керак. Шу билан бирга, минора ҳайвонлар учун хавфсиз: кузатувчи ўрмонга кирмайди, подани безовта қилмайди, шунчаки тепага кўтарилиб, дурбин билан кузатади. Ундан тадқиқотчилар ҳам ҳайвонлар ҳисобини юритиш учун фойдаланади. Жуфтлашиш даврида эркак буғулар бўкиради, уларни яқинлашмай ва безовта қилмай, баландликдан санаш осонроқ», — дея тушунтиради Халилулла Шеримбетов.
Қуйи Амударё биосфера резервати
Хоразм миллий боғидан бошланувчи йўл шимолга, Қорақалпоғистон чегараси томон олиб боради. Бу ерда, Амударёнинг қуйи оқимида, Нукусдан қарийб 90 километр масофада Қуйи Амударё давлат биосфера резервати (ҚАДБР) жойлашган.
Бу жойнинг тарихи 1971 йилда Бадайтўқай қўриқхонасининг ташкил этилиши билан бошланган. 2011 йилда Вазирлар Маҳкамасининг 243-сонли қарори билан у биосфера резерватига айлантирилган. Халилулла Шеримбетовнинг сўзларига кўра, бундай мақом табиатни муҳофаза қилиш, илмий тадқиқотлар ва табиатдан чекланган тарзда фойдаланишни бирга олиб бориш имконини беради. Бугунги кунда ҳудуд учта зонага бўлинган: қўриқланадиган зона (тахминан 11,5 минг гектар), буфер зона (қарийб 6,7 минг гектар) ва ўтиш даври ёки хўжалик зонаси (50 минг гектардан ортиқ).
Бу жойнинг тарихи 1971 йилда Бадайтўқай қўриқхонасининг ташкил этилиши билан бошланган. 2011 йилда Вазирлар Маҳкамасининг 243-сонли қарори билан у биосфера резерватига айлантирилган. Халилулла Шеримбетовнинг сўзларига кўра, бундай мақом табиатни муҳофаза қилиш, илмий тадқиқотлар ва табиатдан чекланган тарзда фойдаланишни бирга олиб бориш имконини беради. Бугунги кунда ҳудуд учта зонага бўлинган: қўриқланадиган зона (тахминан 11,5 минг гектар), буфер зона (қарийб 6,7 минг гектар) ва ўтиш даври ёки хўжалик зонаси (50 минг гектардан ортиқ).
Қўриқхона ҳудудида илмий фаолиятдан бошқа ҳеч нарса қилиш мумкин эмас: фақат тадқиқотлар ва мониторинг олиб борилади, бошқа ҳар қандай фаолият тўлиқ тақиқланган. Буфер зона ташқи таъсирларнинг қўриқхона марказига етиб келишига йўл қўймаслик учун керак. Ундан кейин эса хўжалик зонаси келади: бу ерда хўжалик юритишга рухсат этилган, бироқ у экологлар билан келишилган бўлиши ва қўриқланадиган ҳудудга зарар етказмаслиги шарт.
дейди Халилулла Шеримбетов.
2021 йилда қўриқхона халқаро миқёсда эътироф этилди — у ЮНЕСКОнинг «Инсон ва биосфера» дастури доирасидаги Бутунжаҳон биосфера резерватлари тармоғига киритилди.
Шу билан бирга, экспедиция йўналишидаги бошқа манзиллар сингари, ҚАДБР ҳам сув танқислигини бошдан кечирмоқда. Мутахассисларнинг фикрича, тўқай ўрмони тикланишга улгурмасдан, тез суръатда қуриб бормоқда. Бунинг бир нечта сабаби бор: Амударё ва грунт сувлари сатҳи пасайишда давом этяпти, баҳорги тошқинлар деярли кузатилмай қўйди, бу эса ўрмоннинг энди табиий намлик олмаслигини англатади. Илгари дарёнинг ўзи сув тарқатган жойларга бугун сувни насослар ёрдамида етказиб беришга тўғри келмоқда. Сув каналлар тармоғи орқали қўриқхона бўйлаб тарқалиб, тупроққа намлик қайтаради. Бу каналлар ёқасида аллақачон янги майсалар кўкармоқда, намли тақирларда эса сув ичиш учун келаётган ҳайвонларнинг излари қолган.
Тўқайнинг тикланиши қийинлашаётганининг яна бир сабаби бор — бу Бухоро буғулари сонининг ҳаддан ташқари кўплигидир. Қизилқум қўриқхонасида мутахассислар унинг популяциясини қайта тиклаш устида ишлаётган бўлса, бу ердаги муаммо бунинг аксидир. Сўнгги баҳорги саноққа кўра, резерватда 1 580 дан ортиқ туёқли ҳайвон яшайди.
Қўриқхона майдони — етти минг гектарга яқин. Бундан 10–15 йил аввал мутахассислар бу ҳудуд 700 бошдан ортиқ ҳайвонни озиқлантира олмаслигини ҳисоблаб чиқишган. Ҳозир эса уларнинг сони икки баробар кўп. Бу энди ҳаддан ташқари кўпайиш дегани. Буғулар ўрмоннинг табиий янгиланиши учун шундоқ ҳам етишмаётган ёш тўранғи новдаларини еб қўйяпти.
дея ҳикоя қилади Нодирбек Мадаминов,
резерват директори.
Бу ерда вазиятдан чиқиш йўли анча йиллардан бери муҳокама қилинади. Ҳайвонларни кўчириш мураккаб ва секин кечадиган жараён: аввало, буғу учун мос жой топиш, сўнгра ҳайвонни ухлатиб, янги яшаш маконига хавфсиз етказиш керак.
Популяция сонининг кўплиги яна бир муаммони — одамлар билан низоларни келтириб чиқармоқда. Қўриқхона ҳар томондан аҳоли пунктлари билан ўралган ва буғулар мунтазам равишда далаларга чиқиб туради.
Маҳаллий аҳоли ҚАДБР билан доим судлашади. Уларнинг айтишича, буғулар ҳосилни пайҳон қилган. Лекин бу халқаро конвенцияларга киритилган, «Қизил китоб»даги тур бўлгани учун судда ҳар сафар бир нарсани исботлаймиз: агар томорқангизни ҳимоя қилмоқчи бўлсангиз, ўзингиз тўсиқ билан ўранг — буғуларга тегиш мумкин эмас.
дейди Халилулла Шеримбетов.
Айнан шундай вазиятларда биосфера резерватининг оддий қўриқхонадан асосий фарқи яққол намоён бўлади. Унинг кўп босқичли зоналарга бўлиниши инсон ва ёввойи табиат ўртасидаги алоқани имкон қадар камайтиришга қаратилган. Буфер зона асосий антропоген юкламани ўз зиммасига олиб, одамлар ва ёввойи табиат ўртасидаги зиддиятлар эҳтимолини пасайтиради.
Судочье
Судочье кўлига Қорақалпоғистоннинг Мўйноқ тумани орқали борилади. Шолизорлар шўрхок билан, у эса янги Оролқумнинг оппоқ қуми билан алмашинади. Ярим аср аввал денгиз туби бўлган жойдан кўлгача тупроқ йўл ётқизилган. Айнан шу ерда фожиа кўлами яққол намоён бўлади. Денгиз шунчаки чекинмаганини, балки юзлаб километрга сурилиб кетганини англайсан киши.
Сафаримизнинг сўнгги манзили бўлган Судочье кўли сув тугаб, бир пайтлар денгиз туби бўлган ҳудуд бошланадиган чегарада жойлашган. Бу ерда унинг номининг келиб чиқишини турлича изоҳлашади. Муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларни ривожлантириш ва биохилма-хилликни сақлаш бўйича мутахассис Тўра Холиқовнинг айтишича, бир фаразга кўра, Судочье номи «суви дуччи» (қорақалпоқчадан таржимаси «чучук сув») сўз бирикмасидан келиб чиққан.
Буюртмахона бош инспектори Қутлимурод Айтмуродовнинг фикрича эса, кўлга номни сила, яъни судак балиғи берган.
«Илгари бу ерда бу балиқ жуда кўп бўлган, уни овлашган, тузлашган – шундан “Судак”, кейинчалик эса “Судочье” номи келиб чиққан», – дея изоҳ беради у.
Ҳар икки тахмин ҳам бир пайтлар бу жойларда сув мўл бўлганидан далолат беради.
Буюртмахона бош инспектори Қутлимурод Айтмуродовнинг фикрича эса, кўлга номни сила, яъни судак балиғи берган.
«Илгари бу ерда бу балиқ жуда кўп бўлган, уни овлашган, тузлашган – шундан “Судак”, кейинчалик эса “Судочье” номи келиб чиққан», – дея изоҳ беради у.
Ҳар икки тахмин ҳам бир пайтлар бу жойларда сув мўл бўлганидан далолат беради.
Судочье кўли – Орол денгизининг собиқ қўлтиғи дейиш мумкин. У денгиз билан Равшан канали орқали туташган эди. 1960 йилда денгиз чекингач, бу боғлиқлик узилган ва бу ерда майдони 33–35 минг гектар бўлган кўл қолган. 1970 йилларда сув сатҳи пасайишда давом этиб, ҳажми қисқарган. Сўнг бу ерга коллектор-дренаж сувлари йўналтирила бошлагач, 1980 йилларга келиб аҳвол бироз яхшиланган. 2000–2001 йилларда кетма-кет икки йил сувсиз келиб, кўл яна деярли бутун ҳажмини йўқотган.
дея ҳикоя қилади Малика Икромова.
Бугун аввалги яхлит Судочье кўли йўқ. Сув сатҳи пасайиши билан у алоҳида кўллар тизимига — Катта Судочье, Оққушпа, Бегдулла-Ойдин ва Қоратерен каби кўлларга бўлиниб кетган.
Бизни олиб келишган Катта Судочье қирғоғида сувнинг аста-секин чекинаётгани яққол кўриниб турибди. Энг чеккада қамиш кўкариб ётибди. Сал нарида, сув етиб бормайдиган жойларда қамиш сарғайиб, қуриб қолган. Ундан ҳам нарида эса гўё ёнғиндан қолгандек қоп-қорайиб ётибди. Сўнгра бутунлай йўқолиб, ўрнини яланғоч шўрхок заминга бўшатиб беради. Бу йўл-йўл изларда кўл чекиниши тарихи айниқса аниқ кўзга ташланади.
Бизни олиб келишган Катта Судочье қирғоғида сувнинг аста-секин чекинаётгани яққол кўриниб турибди. Энг чеккада қамиш кўкариб ётибди. Сал нарида, сув етиб бормайдиган жойларда қамиш сарғайиб, қуриб қолган. Ундан ҳам нарида эса гўё ёнғиндан қолгандек қоп-қорайиб ётибди. Сўнгра бутунлай йўқолиб, ўрнини яланғоч шўрхок заминга бўшатиб беради. Бу йўл-йўл изларда кўл чекиниши тарихи айниқса аниқ кўзга ташланади.
Бу ердаги сув ҳайвонлар ва қушлар учун яроқли бўлиб қолаётгани Судочьени уларнинг миграция йўлидаги энг муҳим сув ҳавзаларидан бирига айлантирмоқда.
«Миграция вақтида бу ерда ноёб ҳуштакчи оққуш, пушти сақоқуш ва бошқа сувда сузувчи қушларни учратиш мумкин. Улар шу ерда дам олиб, кейинги парвоз олдидан куч тўплайди», — дея тушунтиради Тўра Холиқов.
Баҳорги миграция даврида Судочье орқали 100 мингдан ортиқ қуш учиб ўтади.
«Сув-ботқоқлик ҳудуди Рамсар конвенциясига мувофиқ халқаро мақомга эга бўлиши учун бир вақтнинг ўзида 20 мингта қушнинг бўлиши кифоя. Бу ерда эса ушбу кўрсаткич бир неча баробар юқори», — деб таъкидлайди Халилулла Шеримбетов.
«Миграция вақтида бу ерда ноёб ҳуштакчи оққуш, пушти сақоқуш ва бошқа сувда сузувчи қушларни учратиш мумкин. Улар шу ерда дам олиб, кейинги парвоз олдидан куч тўплайди», — дея тушунтиради Тўра Холиқов.
Баҳорги миграция даврида Судочье орқали 100 мингдан ортиқ қуш учиб ўтади.
«Сув-ботқоқлик ҳудуди Рамсар конвенциясига мувофиқ халқаро мақомга эга бўлиши учун бир вақтнинг ўзида 20 мингта қушнинг бўлиши кифоя. Бу ерда эса ушбу кўрсаткич бир неча баробар юқори», — деб таъкидлайди Халилулла Шеримбетов.
Судочьенинг асосий доимий «аҳолиси» — бу пушти фламинго. Хорижий сайёҳлар бу ерга айнан уни деб тобора кўпроқ келмоқда. Қутлимурат Айтмуратовнинг сўзларига кўра, бу фламинголар миграция вақтида тўхтаб ўтадиган, ҳатто ин ҳам қурадиган Ўзбекистондаги ягона маскан.
Судочье ҳудудида жами 230 га яқин қуш тури қайд этилган. Бундан ташқари, бу ерда Ўзбекистон Қизил китобига киритилган йигирмага яқин ҳайвон тури, жумладан, туркман қулони, жайрон, қорақулоқ ва оқ думли сувбургути яшайди.
Шўрланишнинг юқорилиги Судоче экотизимининг ўзига хос хусусиятларидан бирига айланган. Сўнгги йиллардаги ўлчовларга кўра, кўллар тизимида сувнинг минераллашуви ҳар литрда 2,8–4,1 грамни ташкил этади, коллектор-дренаж каналида — 4,7 грамм атрофида, Қоратеран кўлида эса 7,4–8,5 граммга етади. Бу ердаги сув лойқа, яшил тусли ва ботқоқ ҳидига эга, тиниқлиги эса 15–20 сантиметрдан ошмайди. Бундай шароитда шўрланиш ошганда пайдо бўладиган майда қисқичбақасимон — артемия кўпаяди. У кўлда яшовчи кўплаб қушлар учун озуқа манбаи ҳисобланади.
Шўрланишнинг юқорилиги Судоче экотизимининг ўзига хос хусусиятларидан бирига айланган. Сўнгги йиллардаги ўлчовларга кўра, кўллар тизимида сувнинг минераллашуви ҳар литрда 2,8–4,1 грамни ташкил этади, коллектор-дренаж каналида — 4,7 грамм атрофида, Қоратеран кўлида эса 7,4–8,5 граммга етади. Бу ердаги сув лойқа, яшил тусли ва ботқоқ ҳидига эга, тиниқлиги эса 15–20 сантиметрдан ошмайди. Бундай шароитда шўрланиш ошганда пайдо бўладиган майда қисқичбақасимон — артемия кўпаяди. У кўлда яшовчи кўплаб қушлар учун озуқа манбаи ҳисобланади.
Бироқ мутахассислар мавжуд мувозанат жуда мўртлигича қолаётганини таъкидлайдилар. Сув оқими камайгани сари шўрланиш ортиб боради, бу эса кўл экотизимини аста-секин ўзгартирмоқда.
Бугунги кундаги асосий муаммомиз — сув. Йилдан-йилга унинг миқдори камайиб бормоқда. Бизга келаётган сув асосан коллектор-дренаж суви. Яна бир эҳтимолий манба бор, лекин ундан фойдаланиш учун олти километрча канал қазиш керак. Сув камайиб, буғланиш давом этар экан, унинг шўрлиги ҳам ортади. Бу ҳолат ҳайвонларга ҳам ўз таъсирини кўрсатади — улар бу жойларни тарк эта бошлайди.
дейди Қутлимурат Айтмуратов,
буюртмахона бош инспектори.
Бу ерда балиқчилик ҳамон сақланиб қолган, лекин фақат белгиланган меъёрлар доирасида. Буюртмахона инспекторлари овланаётган балиқ ҳажмини ва унинг қайта тикланишини назорат қилиб боради. Айтмуродовнинг сўзларига кўра, сув оқими камайгани туфайли ҳозирги ов ҳажми аввалгилари билан таққослаб бўлмайдиган даражада пасайган.
Бир пайтлар балиқчилик маҳаллий аҳолининг асосий машғулоти бўлганини Судочье соҳилидаги вайрон бўлган уйлар ва эски балиқ омборининг деворлари ёдга солиб туради. 1966 йилгача бу ерда Урга балиқчилар қишлоғи жойлашган, бироқ Орол денгизи чекингач, у ҳувиллаб қолган.
Бир пайтлар балиқчилик маҳаллий аҳолининг асосий машғулоти бўлганини Судочье соҳилидаги вайрон бўлган уйлар ва эски балиқ омборининг деворлари ёдга солиб туради. 1966 йилгача бу ерда Урга балиқчилар қишлоғи жойлашган, бироқ Орол денгизи чекингач, у ҳувиллаб қолган.
Нафақат кўлнинг ўзи, балки унинг табиатни муҳофаза қилиш мақоми ҳам ўзгарди.
«Илгари бу юридик шахс мақомига эга бўлмаган “Судочье” буюртмахонаси эди. 2002 йили мутахассислар ҳудудни ўрганиб чиққач, биз бу ерда юридик шахс сифатида давлат буюртма қўриқхонасини ташкил этишга қарор қилдик: ўз ери, ўз муҳофазаси бўлган, бюджетдан молиялаштириладиган. 2020 йилда эса бу ердан 200 километр нарида, дельтанинг бошқа тармоғига яқинроқ жойда “Оқпеткей” номли иккинчи ҳудудни барпо этиш тўғрисида қарор чиқди. Ўшандан бери инспекторлар икки гуруҳга бўлинган: бир қисми битта ҳудудни, иккинчи қисми эса бошқасини қўриқлайди», — дейди Халилулла Шеримбетов.
«Илгари бу юридик шахс мақомига эга бўлмаган “Судочье” буюртмахонаси эди. 2002 йили мутахассислар ҳудудни ўрганиб чиққач, биз бу ерда юридик шахс сифатида давлат буюртма қўриқхонасини ташкил этишга қарор қилдик: ўз ери, ўз муҳофазаси бўлган, бюджетдан молиялаштириладиган. 2020 йилда эса бу ердан 200 километр нарида, дельтанинг бошқа тармоғига яқинроқ жойда “Оқпеткей” номли иккинчи ҳудудни барпо этиш тўғрисида қарор чиқди. Ўшандан бери инспекторлар икки гуруҳга бўлинган: бир қисми битта ҳудудни, иккинчи қисми эса бошқасини қўриқлайди», — дейди Халилулла Шеримбетов.
реклама
реклама
Унинг сўзларига кўра, буюртмахона — қўриқхонадан кейин турувчи, муҳофаза режими қатъийлиги бўйича иккинчи ўриндаги алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудуд тоифасидир. Бу ерда анча мослашувчан режим амал қилса-да, асосий вазифа қимматли турлар ва экотизимларни сақлаб қолишдан иборат.
2023 йил 30 апрель куни Судочье кўли Рамсар конвенциясининг халқаро аҳамиятга эга бўлган сувли-ботқоқли ҳудудлари рўйхатига киритилди. Малика Икромованинг сўзларига кўра, бу кўлни сақлаб қолиш нафақат маҳаллий мутахассисларнинг вазифаси, балки давлатнинг бевосита мажбуриятига айланганини англатади.
Бироқ халқаро мақомнинг ўзи асосий муаммо — сув танқислигини ҳал қилмайди. Шу сабабли қирғоқдаги суҳбат, худди маршрутнинг аввалги ҳар бир нуқтасидагидек, яна янги Сув кодексининг 122-моддаси ва экологик мақсадларда сув чиқариш масаласига бориб тақалади.
«Бундай кўлларни сақлаб туриш ва уларнинг ҳолати ёмонлашишининг олдини олиш учун экологик мақсадларда сув чиқариш зарур. Энди, умид қиламанки, Судочье ҳеч қачон бутунлай йўқолиб кетмайди. Лойиҳа доирасида биз сув ресурсларини интеграциялашган бошқариш режасини ишлаб чиқяпмиз ва Мўйноқ тумани тажриба ҳудуди сифатида танланди. Бу ерда биз қишлоқ хўжалиги, саноат, балиқчилик ва илк бор мажбурий йўналиш сифатида экология манфаатларини инобатга оладиган сув бошқаруви тизимини жорий этяпмиз», — дейди Икромова.
Бироқ халқаро мақомнинг ўзи асосий муаммо — сув танқислигини ҳал қилмайди. Шу сабабли қирғоқдаги суҳбат, худди маршрутнинг аввалги ҳар бир нуқтасидагидек, яна янги Сув кодексининг 122-моддаси ва экологик мақсадларда сув чиқариш масаласига бориб тақалади.
«Бундай кўлларни сақлаб туриш ва уларнинг ҳолати ёмонлашишининг олдини олиш учун экологик мақсадларда сув чиқариш зарур. Энди, умид қиламанки, Судочье ҳеч қачон бутунлай йўқолиб кетмайди. Лойиҳа доирасида биз сув ресурсларини интеграциялашган бошқариш режасини ишлаб чиқяпмиз ва Мўйноқ тумани тажриба ҳудуди сифатида танланди. Бу ерда биз қишлоқ хўжалиги, саноат, балиқчилик ва илк бор мажбурий йўналиш сифатида экология манфаатларини инобатга оладиган сув бошқаруви тизимини жорий этяпмиз», — дейди Икромова.
Асосий амалий савол — кўлга айнан қанча сув кераклиги — ҳозирча очиқ қолмоқда.
— Экологик мақсадларда сув чиқаришнинг минимал ҳажми белгиландими? — дея сўрашди журналистлар.
— Ҳозирча экологик мақсадларда сув чиқаришнинг алоҳида меъёри йўқ, — дея жавоб берди эксперт. — Амударё дельтасига ва умуман Оролбўйи ҳудудига сув етказиб беришнинг тарихан белгиланган лимити йилига 4,2 миллиард кубометрни ташкил этади. Бу Давлатлараро мувофиқлаштирувчи сув хўжалиги комиссияси баённомасида мустаҳкамланган ва йилнинг сув билан таъминланганлик даражасига қараб ҳар йили қайта кўриб чиқилади. Бу рақам бутун минтақа учун умумий, шунинг учун ҳозирда лойиҳа доирасида меъёрий ҳужжатлар устида иш олиб борилмоқда. Аввал кўлларнинг майдонини, буғланиш ҳисобига йўқотиладиган сув ҳажмини ҳисоблаб чиқиш ва шундан кейингина алоҳида экотизимларни сақлаб туриш учун қанча сув талаб этилишини аниқлаш керак. Биз ҳозир айнан шу ишдан бошлаяпмиз.
— Экологик мақсадларда сув чиқаришнинг минимал ҳажми белгиландими? — дея сўрашди журналистлар.
— Ҳозирча экологик мақсадларда сув чиқаришнинг алоҳида меъёри йўқ, — дея жавоб берди эксперт. — Амударё дельтасига ва умуман Оролбўйи ҳудудига сув етказиб беришнинг тарихан белгиланган лимити йилига 4,2 миллиард кубометрни ташкил этади. Бу Давлатлараро мувофиқлаштирувчи сув хўжалиги комиссияси баённомасида мустаҳкамланган ва йилнинг сув билан таъминланганлик даражасига қараб ҳар йили қайта кўриб чиқилади. Бу рақам бутун минтақа учун умумий, шунинг учун ҳозирда лойиҳа доирасида меъёрий ҳужжатлар устида иш олиб борилмоқда. Аввал кўлларнинг майдонини, буғланиш ҳисобига йўқотиладиган сув ҳажмини ҳисоблаб чиқиш ва шундан кейингина алоҳида экотизимларни сақлаб туриш учун қанча сув талаб этилишини аниқлаш керак. Биз ҳозир айнан шу ишдан бошлаяпмиз.
Матн ва суратлар муаллифи: Орифжон Ҳошимов.
Муҳаррир: Виктория Абдураҳимова.
Матн ва барча график материалларга бўлган ҳуқуқлар Gazetaʼга тегишли. Gazetaʼда эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан қуйидаги ҳаволада танишишингиз мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
