«Катта қирғин»даги қатағон
Унда аёллар нима учун қамалган, болаларнинг тақдири қандай кечган?
1930 йиллардаги «Катта қирғин»да 18 мингдан ортиқ — зиёлию уй бекасигача бўлган хотин-қизлар Совет ҳокимияти томонидан сургун қилинган. Айримлари қамоқхоналарда ҳомиладор бўлиб қолган, баъзилари қайтгач фарзандини тополмаган бу маҳбуслар орасида ўзбек аёллари ҳам бўлган.
1930 йиллардаги «Катта қирғин»да 18 мингдан ортиқ — зиёлию уй бекасигача бўлган хотин-қизлар Совет ҳокимияти томонидан сургун қилинган. Айримлари қамоқхоналарда ҳомиладор бўлиб қолган, баъзилари қайтгач фарзандини тополмаган бу маҳбуслар орасида ўзбек аёллари ҳам бўлган.
«9 миллиондан ортиқ аёллар мамлакатимиздаги давлат идора ва муассасаларида ишлайди. 100 мингга яқин аёл — муҳандис ва техниклар фабрика ва заводларимизда фаолият юритади. Колхоз тузуми деҳқон хотин-қизларнинг фаоллигини уйғотди, уларни социалистик қишлоқ хўжалиги тақдирига таъсир кўрсатувчи катта кучга айлантирди. Социалистик далаларда 18 миллион меҳнаткаш хотин-қиз меҳнат қилмоқда. Қишлоғимизда аёлларнинг колхоз раиси, бошқарув аъзоси, бригадир ва тракторчи бўлиши оддий ҳол. Колхозларда 57 мингдан ортиқ аёл тракторчи меҳнат қилмоқда».
«Правда». 1938 йил, 8 март.
«Социалистик ватаннинг жонбоз патриот хотин-қизлари» мақоласи.
«Фақат СССРдагина аёл том маънода эркин бўлди. У давлатни бошқаришда, социалистик жамият қуришда фаол иштирок этмоқда. Сталин Конституциясида “СССРда хотин-қизларга хўжалик, давлат, маданий ва ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг барча соҳаларида эркаклар билан тенг ҳуқуқлар берилади”, деб ёзиб қўйилган. Бу ҳуқуқлар социализм мамлакатининг бутун бойлиги билан таъминланган».
«Коммунист» газетаси. 1938 йил, 8 март.
«Социалистик мамлакатнинг бахтли аёллари» мақоласи.
«Коммунист» газетаси. 1938 йил, 8 март.
«Социалистик мамлакатнинг бахтли аёллари» мақоласи.
«Совет аёли учун мактаб ва олий ўқув юртларининг эшиклари кенг очилган. 1936−1937 ўқув йилида бошланғич ва ўрта мактабларда таълим олаётган қизлар сони 13 миллионга етди, олий ўқув юртларида таҳсил олаётган аёллар сони эса талабалар умумий сонининг 41 фоизини ташкил этди. Халқ хўжалигининг барча соҳаларида, маданият соҳасида кўплаб аёл мутахассислар фаолият юритмоқда. Фақат йирик саноатнинг ўзидагина 1937 йилда 100 мингга яқин аёл муҳандис ва техниклар ишлаган; мамлакатимизда 50 мингга яқин аёл шифокор бор».
«Комсомол ҳақиқати» газетаси.
1938 йил, 8 март.
«8 март — Халқаро Коммунистик хотин-қизлар куни ҳақидаги ВКП (б) МК қарори».
«Совет давлатида аёл жамиятнинг тўла ҳуқуқли аъзоси бўлиб, унинг қаршисида кенг ҳаёт йўли очиқ. Капиталистик жамиятда аёллар аҳолининг энг ҳуқуқсиз, энг кўп эксплуатация қилинадиган ва энг кўп жабрланган қисмидир. Европанинг аксари мамлакатлари, жумладан Германия, Италия, Франция, Австрия ва бошқаларда, Жанубий Американинг 16 давлатида, Япония, Хитой, Миср ҳамда кўплаб мустамлака мамлакатларида аёллар барча сиёсий ҳуқуқлардан маҳрум этилган».
«Авангард» газетаси. 1938 йил, 8 март.
«Капиталистик мамлакатларда аёлларнинг ҳуқуқсизлиги» мақоласи.
«Авангард» газетаси. 1938 йил, 8 март.
«Капиталистик мамлакатларда аёлларнинг ҳуқуқсизлиги» мақоласи.
1938 йилнинг 8 мартида Совет матбуоти асосан хотин-қизларга яратилган шароитлар, уларнинг ютуқ ва ҳуқуқлари ҳақида ёзган. Айни пайтда «Катта қирғин» авжига чиққан — қатағон қурбонлари ва сургун қилинганлар орасида эса хотин-қизлар ҳам бор эди.
Фото: Қатағон қурбонлари хотираси музейи экспозициясидан
Фуқаролик ва инсоний ҳақлари топталган, аксарияти беайб мазлумалар «байрам»ни совуқ қамоқхона ва лагерларда — оиласи, фарзандларидан узоқда «қутлаган».
«Катта қирғин»
1937−1938 йиллардаги «Катта қирғин» — Октябрь тўнтарилишидан СССР парчалангунича бўлган, Ленин ва Сталин «меъморлиги»даги қатағонлар ичида энг чиркин, қонлиси эди. Ушбу қатлиом 1937 йил 30 июлда, «Собиқ қулоқ қилинганлар, жиноятчилар ва бошқа советларга қарши унсурларни қатағон қилиш операцияси ҳақида»ги 00447 сонли буйруқ билан бошланган.
Мазкур буйруқда қатағон қилинадиган шахслар икки тоифага бўлинган. Биринчи тоифага «қулоқлар», жиноятчилар ва бошқа аксилсовет унсурларнинг энг ашаддий душман деб ҳисобланганлари киритилган. Уларни зудлик билан ҳибсга олиб, ишлари «учликлар» томонидан кўриб чиқилгач, отувга ҳукм қилиш белгиланган.
Тасвир «Тарихий ҳужжатларнинг электрон кутубхонаси» — «Docs.historyrussia»даги ҳужжат асосида визуаллаштирилган
Иккинчи тоифага фаолияти нисбатан сустроқ бўлса-да, барибир душман деб баҳоланган қолган барча шахслар киритилган. Улар ҳибсга олиниб, 8 йилдан 10 йилгача муддатга лагерларга юборилиши, улар орасидаги энг ашаддий ва ижтимоий жиҳатдан хавфли деб топилганлар эса «учлик» қарори билан худди шу муддатга қамоқхоналарга жўнатилиши белгиланган.
Тройки НКВД — СССР Ички ишлар халқ комиссарлигининг ишларни суддан ташқари тартибда кўриб, ҳукм чиқариш ваколатига эга бўлган ҳудудий органлари
реклама
реклама
1992 йилда ташкил этилган Архивларни махфийликдан чиқариш комиссияси, ерости металл бункерларида сақланган махфий материаллар орасидан — республикалар ва областлар бўйича қанча одам қатағон қилиниши белгиланган ҳужжатларни топган.
Шу асосида, «Труд» газетасининг 1992 йил 4 июндаги сонида, «Разнарядка асосида отув ёки большевиклар буни қандай амалга оширганди» («Расстрел по разнарядке, или Как это делали большевики») мақоласи эълон қилинган.
Шу асосида, «Труд» газетасининг 1992 йил 4 июндаги сонида, «Разнарядка асосида отув ёки большевиклар буни қандай амалга оширганди» («Расстрел по разнарядке, или Как это делали большевики») мақоласи эълон қилинган.
Республика НКВД халқ комиссарлари ҳамда ўлка ва вилоят НКВД бошқармалари бошлиқлари томонидан тақдим этилган ҳисоб маълумотларига кўра, Марказий Осиё ҳудуди бўйича қатағонга тортилиши лозим бўлган шахсларнинг қуйидаги сони тасдиқланади:
Жами 224 минг 400 нафар кишини отиш ва қамаш бўйича режалар акс этган ҳужжатда Ўзбекистон ССРдан ҳаммаси бўлиб 4750 —
биринчи категория бўйича 750, иккинчи категория бўйича 4000 нафар кишини қатағонга маҳкум қилиш белгилаб қўйилган.
СССР Ички ишлар халқ комиссарлиги (кейинги ўринларда НКВД) Давлат хавфсизлиги бош бошқармасининг «Тарихий ҳужжатларнинг электрон кутубхонаси»дан жой олган қуйидаги намуналар орқали қирғиннинг кўламини тасаввур қилиш мумкин.
00447 сонли буйруқ чиққанидан сўнг совет иттифоқида:
15 августгача
100 минг 990 нафар шахсга
(1545 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
14 минг 305 кишига
(175 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(1545 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
14 минг 305 кишига
(175 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
30 сентябргача
248 минг 244 киши
(6566 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
143 минг 339 кишига
(1523 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(6566 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
143 минг 339 кишига
(1523 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
1938 йил 15 январгача
575 070 киши
(10700 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
584 минг 899 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(10700 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
584 минг 899 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
1938 йил 1 мартгача
жами 60 минг 6420 киши
(10250 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган. 61 минг 2472 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(10250 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган. 61 минг 2472 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
Тарих фанлари номзоди, доцент Нилуфар Жўраеванинг «Social Sciences and Humanities Research Fundamentals» журналида чоп этилган мақоласида эса 1937−1938 йилларда Ўзбекистонда 41 минг киши қамоққа олиниб, улардан 6920 нафари отиб ташлангани, қолганлари эса узоқ ўлкаларга сургун қилингани айтилади.
«Киоскалар олдида одам кўп. Газеталар ҳар куни “халқ душманлари” тўғрисида қулоч-қулоч мақолалар босиб чиқаради. Фитрат, Чўлпон, Қодирий, Ғози Юнус, Элбек, Усмон Носирларни фош қилувчи мақолаларнинг кети узилмайди. Улар бу хил ҳужумлардан қамалганларидан кейин ҳам қутилишмади».
«“Катта қирғин”да Ўзбекистондан минглаб бегуноҳ кишилар — ватанпарвар раҳбарлар, маърифатпарвар ижодкорлар, сиёсатнинг нотўғрилигига ақли етган озодлик курашчилари қатағонга учради, отувга ҳукм қилинди, жисмонан маҳв этилди. Уларнинг орасида зиёли — 4 қатор шеър ёзгани, Германияда таълим олгани учун душманга чиқарилган аёллар, 00486 сонли буйруқ асосида ҳеч қандай далил-исботсиз олиб кетилган уй бекалари ҳам бор эди», — дейди тарих фанлари бўйича фалсафа доктори, Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейининг экспозиция бўлими бошлиғи Азизахон Аҳророва.
НКВДнинг 00486 сонли «Ватан хоинларининг аёллари ва фарзандларини қатағон қилиш тадбири тўғрисида»ги буйруғи 1937 йил 15 августда, «Катта қирғин» доирасида имзоланган.
Унда «ватан хоини» деб судланганларнинг хотинларини ижтимоий хавфлилик даражасига кўра 5−8 йилдан кам бўлмаган муддатга лагерларга юбориш белгилаб қўйилган.
Унда «ватан хоини» деб судланганларнинг хотинларини ижтимоий хавфлилик даражасига кўра 5−8 йилдан кам бўлмаган муддатга лагерларга юбориш белгилаб қўйилган.
Сталин қатағонлари давридаги терговчи кабинети. Томскдаги «НКВД тергов қамоқхонаси» мемориал музейида қайта тикланган экспозиция
Фото: «nkvd.tomsk.ru»
«Дейлик 8 йил белгиланган муддати якунига етган бўлса-да, айблов олиб ташланмагани учун сургундан 25 йил ўтганидан кейин қайтган аёллар ҳам бўлган»лигини таъкидлаган Азиза Аҳророва ўзининг «Ўзбекистон ССРда хотин-қизларнинг қатағон қилиниши» номли диссертациясида — қамоққа олинган аёлларнинг ёши асосан 30−40 атрофида бўлганига эътибор қаратган.
00486 сонли буйруқ чиққан — 1937 йил августидан, 1938 йил 15 октябргача бўлган даврда, тўлиқ бўлмаган маълумотларга кўра, 18 мингдан ортиқ «ватан хоинлари»нинг рафиқалари қатағон қилинган. Азиза Аҳророванинг тушунтиришича, ҳали қўл етиб бормаган ва ўрганилмаган ҳужжатлар мавжудлиги сабабли Ўзбекистон ҳудудида қамоққа олинган ва қатл этилган ўзбек хотин-қизларининг аниқ сони ҳозирча номаълум.
00486 сонли буйруқ чиққан — 1937 йил августидан, 1938 йил 15 октябргача бўлган даврда, тўлиқ бўлмаган маълумотларга кўра, 18 мингдан ортиқ «ватан хоинлари»нинг рафиқалари қатағон қилинган. Азиза Аҳророванинг тушунтиришича, ҳали қўл етиб бормаган ва ўрганилмаган ҳужжатлар мавжудлиги сабабли Ўзбекистон ҳудудида қамоққа олинган ва қатл этилган ўзбек хотин-қизларининг аниқ сони ҳозирча номаълум.
«Архив ҳужжатлари таҳлил қилинганда, аёлларга деярли айни — эри билан қанчадан буён бирга яшаётгани, танишлари, уйига кимлар, нима мақсадда келгани ҳақидаги ва шунга ўхшаш саволлар берилгани маълум бўлди. Аёллар турмуш ўртоғининг аксилинқилобий фаолиятига шериклик қилиш ва буни ҳукуматдан яширишда айбланган. Аммо уларнинг аксарияти шунча йил бирга яшаган умр йўлдошининг ҳукуматга қарши иш қилмагани, унинг аксилинқилобий фаолиятига ишонмаслигини таъкидлаган», — дейди Азиза Аҳророва Gazeta`га берган интервьюсида.
Ўзбекистон Халқ комиссарлари советининг раис ўринбосари Жўра Тўрабековнинг рафиқаси -- 1937 йил 2 октябрда қамоққа олинган Сора Тўрабекованинг тергов жараёни Азиза Аҳророванинг аёлларнинг сўроқ қилинишига доир фикрларига бир исбот бўла олади.
Сора Тўрабекованинг «жиноий-архив иши»ни қайдномасидан парча.
Манба: «Қор қўйнида лолалар».
Манба: «Қор қўйнида лолалар».
Савол:
Тўрабеков Жўрага турмушга чиққанингизга анча бўлганми?
Жавоб:
Мен Тўрабеков Жўрага 18 ёшимда, 1917 йили турмушга чиққанман. Ўтган вақт ичида у билан бирга яшаб келдим.
Савол:
Эрингиз аксилинқилобий миллатчилик ташкилотининг аъзоси сифатида қамоққа олинган. Унинг аксилинқилобий фаолияти тўғрисида нималарни биласиз?
Жавоб:
Эрим Тўрабеков Жўранинг аксилинқилобий фаолияти тўғрисида ҳеч нарсани билмайман.
Савол:
Унинг яқин дўст-ёрларидан кимлар кўпроқ уйингизда бўлишган?
Жавоб:
Уйимизга, айниқса, бозор кунларида Тўрабековнинг қуйидаги яқин дўст-ёрлари кўпроқ келиб туришар эди: 1) Ширин Ҳамидов — ЎзК (б)П МК ходими, 2) Болтаев — у сўнгги пайтда Хоразмда ишлаган, 3) Ғулом Ёқубов — эрим билан бирга Москвада ўқишган, 4) Шерматов Абдусаттор ва 5) Аҳмадбеков — ЎзМИҚ собиқ котиби.
Савол:
Юқорида номлари қайд этилган кишилар уйингизда тўпланган пайтда нималар тўғрисида гаплашишган?
Жавоб:
Мен улар суҳбатлашган пайтда улардан советларга қарши бирорта ҳам гапни эшитмаганман. Умуман, улар билан бирга ўтирмаганман.
Савол:
Терговга шу нарса маълумки, сиз собиқ масъул ходимларнинг сизга яқин бўлган хотинлари ўртасида аксилинқилобий миллатчилик руҳидаги тарғиботни олиб боргансиз. Шу ҳақда кўргазма беринг.
Жавоб:
Мен ҳеч қачон миллатчилик руҳидаги гаплар ва тарғибот билан шуғулланмаганман.
Савол:
Сиз терговдан миллатчилик ва аксилшўровий фаолиятингизнинг ҳаммага маълум бўлган фактларини яширяпсиз. Тергов эрингизнинг аксилшўровий фаолияти тўғрисида ҳаққоний кўргазма беришни сизга тавсия қилади.
Жавоб:
Мен эримнинг аксилшўровий миллатчилик фаолияти ва аксилинқилобий ташкилотга мансуб бўлганлиги тўғрисида ҳеч нарсани билмайман.
Кўрсатмалар одатда рус тилида олинган. Худоёрхоннинг набираси — Саодатхон Аминованинг «Тоштурма»дан ёзган аризаси эса русча билмаганлар қандай сўроқ қилингани ҳақида тасаввур беради. Саодатхон 1938 йил 13 июлда, аксилинқилобий қозоқ миллатчилик ташкилотида иштирок этганлик ва жосусликда шубҳаланиб, қамоққа олинган.
«Мен рус тилини мутлақо билмайман. Яна даҳшатли сўроқларнинг такрорланишидан қўрққаним учун тишим ўтмаган қоғозлар тагига имзо чекмасдан иложим қанча эди. Негаки, аввалги сўроқлар натижасида сиҳат-саломатлигим адо бўлган, агар бундай сўроқлар яна такрорлангудек бўлса, уларга дош беролмаслигим аниқ эди».
Саодатхон Аминова
Азиза Аҳророванинг қайд этишича, рус тилини билган ёки таржимон бўлган тақдирда ҳам терговда аёллар тазйиқ остида мослаштирилган справкаларга имзо қўйишга мажбурланган. Буни у Германияда ўқиб қайтган Марям Султонмуродованинг тақдири мисолида тушунтиради. Маълум бўлишича, Марям Султонмуродовага 5 ойлик қизини олиб қўйиш билан таҳдид қилиниб, айблов қоғозига имзо қўйдирилган.
«Менинг “Нега ҳеч қандай далилсиз, фақат туҳмат ва ёлғонларга асосланиб, соф совет аёлини бадном қилмоқчи бўласизлар?”, деган саволимга терговчи очиқ қилиб: “Мен инқилоб солдатиман, мендан нимани талаб қилсалар, шуни бажараман”, деди. “Агар сиз яна ўжарлик қилаверсангиз, гўдагингизни тортиб олиб, сиз билан бошқача гаплашамиз”, деди. Менинг бирор жиноят қилганим ёки қилмаганлигимнинг ҳам ҳеч кимга қизиғи йўқ эди. Чунки энди ҳаммаси менга аён бўлганди. Шундан сўнг улар мендан нимани хоҳлаган бўлишса, ҳаммасига қўл қўйдим».
Ахлоқ тузатиш-меҳнат лагерлари
«Ватан хоини» ва «халқ душмани» деб эълон қилинганлар, шунингдек, уларнинг 00486-сонли буйруқ асосида қатағон қилинган рафиқалари қамоқ ва мажбурий меҳнат лагерларига юборилган. ГУЛАГ — Ахлоқ тузатиш-меҳнат лагерлари бош бошқармаси СССРдаги мажбурий меҳнат лагерлари тизимини бошқарган тузилма эди.
«ГУЛАГ тарих музейи» 1918 йилдан 1960 йилгача СССРда фаолият юритган совет лагерлари тизими тарихи ва географиясини акс эттирувчи «Совет лагерларининг интерактив харитаси»ни ишлаб чиққан. «GULAG map»да «Катта қирғин» бўлаётган 1937 йилда — умумий сони 30 минг атрофида бўлгани айтиладиган меҳнат тузатиш лагерларида 820 минг 881 нафар маҳбус сақлангани, 25 минг 376 нафари вафот этгани, 1938 йилда 996 минг 367 нафар маҳбус бўлгани, уларнинг 90 минг 546 нафари ўлгани айтилади.
Фото: «Kazinform»
реклама
реклама
Нилуфар Жўраеванинг мақоласида айтилишича, 1939 йил 1 январь ҳолатига кўра, НКВД мажбурий меҳнат лагерларида жазо муддатини ўтаётганларнинг 23 минг 855 нафари, 1942 йил 1 январга келиб эса
26 минг 907 нафари яъни 2 фоизи ўзбек бўлган.
26 минг 907 нафари яъни 2 фоизи ўзбек бўлган.
Тарихчилар Арсений Рогинский ва Александр Даниэлнинг тадқиқотида ёзилишича, 1937 йилнинг июлида Ғарбий Сибир ва Қозоғистонда аёллар учун махсус лагерлар ташкил қилиш буюрилган. Лекин улар тайёрлаб улгурилмагани туфайли 00486 сонли буйруқда маҳбусларни жўнатиш керак бўлган жой сифатида Москва яқини, Мордовияда жойлашган Темниковский меҳнат тузатиш лагери — «Темлаг» кўрсатилган.
1937 йил сентябрга келиб у ерда «ватан хоинлари»нинг оила аъзоси бўлган аёллар учун биринчи махсус бўлим ташкил этилган. Лекин «Темлаг»га юборилганлар сиғмай қолгани боис қўшимча лагерь пунктлари бўшатила бошланган.
1937 йил сентябрга келиб у ерда «ватан хоинлари»нинг оила аъзоси бўлган аёллар учун биринчи махсус бўлим ташкил этилган. Лекин «Темлаг»га юборилганлар сиғмай қолгани боис қўшимча лагерь пунктлари бўшатила бошланган.
Маҳбус аёлларнинг эслашича, «Темлаг»да 7 мингга яқин «ватан хоинлари»нинг оила аъзоси бўлган хотин-қизлар сақланган. Мавжуд маълумотларда эса аслида уларнинг сони бироз камроқ, тахминан 4500−5000 нафардан иборат бўлгани қайд этилади. «Темлаг» махсус бўлимидан сўнг Томскда ҳам маҳаллий қамоқхонага туташ шундай бўлим очилган. 1937 йил охиридаги ҳолатга кўра, унда «ватан хоинлари»нинг 4 мингга яқин аёл оила аъзоси жазо ўтаган.
Хотин-қизларнинг айримлари чиндан ҳам эркаклар қамоқхонаси, масалан, «Бутирка» (бутирская тюрьма)га юборилганини тасдиқлаган тарих фанлари бўйича фалсафа доктори Азиза Аҳророва ўзбек аёлларининг аксарияти «Тоштурма»да бўлгани, баъзи зиёли аёллар эса Сибир, Магаданга жўнатилганини қўшимча қилади.
«Қамоқхонада “бу аёл-ку, айбсиз-ку” деган муносабат бўлмаган — эркаклар қандай қийноққа солинган бўлса, аёллар билан ҳам худди шу ҳолат бўлган. Зўравонлик асосида болалар ҳам дунёга келган. Айримларининг кўзи ёриганидан кейин чақалоқлари тортиб олинган. Болаларга бир маҳал 80 граммдан сут берилган — жуда кўп болалар вафот этган. Эри, боласининг тақдири номаълум ва яна тазйиқларга учраган маҳкум аёлларнинг руҳий ҳолати қандай бўлганини бир тасаввур қилиб кўринг», — дейди Азиза Аҳророва.
Унинг айтишича, қамоқхонада ҳомиладор бўлиб қайтган аёллардан бири Мақсуда Исхоқова эди.
Мақсуда Исхоқова. У Акмал Икромов билан бирга ишлагани учун «аксилинқилобий-миллатчилик ташкилоти»нинг аъзоси сифатида 1937 йил 29 сентябрда қамоққа олинган эри — Ғани Исҳоқовдан 1−2 ой ўтгач ҳибсга олинган.
Фото: Қатағон қурбонлари хотираси музейи экспозициясидан
«У қамоқдан чиққанидан то 1985 йили, вафот этгунига кадар қамоқ ва сургундаги ҳаётини эсламасликка уринди, шу ҳақда гап очилганда ҳалқумига тош келгандек нафас олиши оғирлашиб, “қора дастурхон”ни очишга тоқати йўқлигини маълум қилиб турди. Лекин… у чекаётган алам унинг юз-кўзларидан яққол кўриниб турарди. У қамоқда бўлганида терговчи уни истаганича ҳақоратлади, истаганича таҳқирлади ва истаганича зўрлади. Хуллас, Мақсуда опа қамоқ ва сургундан бир қизча билан қайтди. Унинг эрини ваҳшийларча ўлдирган қотил бу қизчанинг отаси эди».
АЛЖИР ва ўзбек аёллари
Одатда жазога ҳукм қилинган аёллар доимий равишда бир лагердан бошқасига ўтказиб турилган.
Масалан, Биргина «Бутирка» қамоқхонасининг ўзидан Қозоғистондаги «Ватан хоинлари рафиқаларининг Ақмўлиндаги лагери» — АЛЖИР (Акмолинский лагерь жён изменников родины)га 1600 нафар аёл олиб келинган. СССРнинг турли нуқталари — Ўрта Осиё, Москва, Ленинград, Украина, Грузия, Арманистондан келтирилган маҳбуслар шунчалик кўплигидан АЛЖИРда жой етмаган пайтлар ҳам бўлган.
АЛЖИР музейи экспозициясидан
Фото: «alzhir.kz»
ХХ асрда Қарағанда меҳнат-тузатув лагерининг Ақмўла вилоятидаги Р-17 мажбурий меҳнат лагери бўлган ушбу жой 2007 йилда «Сиёсий репрессия ва тоталитаризм қурбонларининг хотирасига бағишланган «АЛЖИР мемориал музей комплекси»га айлантирилган.
АЛЖИР мемориал музей комплекси
Аянчли воқеаларнинг рамзи сифатида музейнинг ташқи ҳудудида Мотам аркаси, АЛЖИРда бўлган 62 миллат вакилининг руҳини абадийлаштириш мақсадида хорижий мамлакатларнинг элчихонаси томонидан ўрнатилган Эсдалик белгилари, «Умидсизлик ва кучсизлик», «Кураш ва умид» композицияларини кўриш мумкин. Шунингдек, «Кўз ёшлари» стеласи, «ижтимоий хавфли ва антисовет фаолиятга қодир» сифатида қаралган аёллар сақланган бино — барак, Алаш парки, лагерда жазо ўтаган 7 минг аёлнинг исми ёзилган Хотира девори ҳам бор.
АЛЖИРда қарийб 8 минг аёл жазо муддатини тўлиқ ўтаган.
Унга «айб»и — «ватан хоинлари»нинг рафиқаси, онаси, опа-сингли ёки қизи бўлган хотин-қизлар «краснуха» номи билан машҳур бўлган қирмизи рангдаги «сталинский вагон»ларда ташилган.
Унга «айб»и — «ватан хоинлари»нинг рафиқаси, онаси, опа-сингли ёки қизи бўлган хотин-қизлар «краснуха» номи билан машҳур бўлган қирмизи рангдаги «сталинский вагон»ларда ташилган.
«Аёллар эрлари билан учрашувга кетаётганига ишонгани учун ҳам чиройли кийинган, аммо уларни лагерга йўл кутган. Вагон ичида жойлашган икки қаватли сўрилар — “буржуйка” ёрдамида иситилган. Аёллар мактуб битган. Йўлда уларга нон, қоғозга ўралган сельдь балиғи берилган, аёллар ўша қоғозни майда бўлакларга бўлиб, бир томонига тишланган бармоқларидан чиққан қон билан “Биз тирикмиз, ҳаммаси яхши, бизни Қозоғистонга олиб кетишмоқда”, дея ёзиб, орқа томонида манзилни кўрсатишган», — деб ёзилади виртуал саёҳат қилса бўладиган музейдан жой олган экспонатлардан бири — қирмизи вагонга берилган таърифда.
Ушбу мажбурий меҳнат лагерига янги келган маҳбуслар бўронли ва қорли кунларда, жазирама иссиқ ва ёмғирда ўзлари учун бараклар қуриб, ичига ёғоч сўрилар ўрнатган. Қамиш ёрдамида иситилган — печга эртаю кеч қамиш солинса-да, бараклар ичидаги ҳарорат 6−8 даражадан ошмаган. Маҳбуслар тикув фабрикасида ишлаган, далаларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш-саралаш, полиз-боғдорчилик, чорвачилик билан шуғулланган.
Ушбу мажбурий меҳнат лагерига янги келган маҳбуслар бўронли ва қорли кунларда, жазирама иссиқ ва ёмғирда ўзлари учун бараклар қуриб, ичига ёғоч сўрилар ўрнатган. Қамиш ёрдамида иситилган — печга эртаю кеч қамиш солинса-да, бараклар ичидаги ҳарорат 6−8 даражадан ошмаган. Маҳбуслар тикув фабрикасида ишлаган, далаларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш-саралаш, полиз-боғдорчилик, чорвачилик билан шуғулланган.
«Аёллар саҳар 4 да уйғотилиб, кун давомида 15 соатлаб ишлашга мажбурланган. Лагерь Қозоғистоннинг чекка ҳудудида жойлашгани ҳисобига ёзда жазирама, қишда эса қаҳратон совуқ — бундай шароитда кун бўйи ишлаш эса осон эмасди. Меҳнат оғирлигидан қоровул ҳар куни аравада ўлик аёлларни ташигани ҳақида маълумотлар бор».
Азиза Аҳророва
АЛЖИР музейи сайтидаги маълумотларга кўра, лагер маҳбуслари орасида рус миллатига мансуб аёллар сони энг кўп бўлган. Статистикада ўзбек миллатига мансуб 6 нафар аёл ҳам қайд этилган. Шу билан бирга, улардан тўрт нафари — Зина Аҳметова, Ҳалима Жолдаспаева, Амина Ибрагимова ва Ҳабиба Инагамованинг туғилган жойи Қозоғистон деб кўрсатилган.
АЛЖИР музейи маълумотларига кўра, лагерь маҳбуслари орасида энг кўп рус миллатига мансуб аёллар бўлган. Ундаги статистикада ўзбек миллатига мансуб аёллардан 6 нафарининг исми шарифи қайд этилган, шу билан бирга, улардан тўрт нафари — Зина Аҳметова, Ҳалима Жолдаспаева, Амина Ибрагимова ва Ҳабиба Инагамованинг туғилган жойи сифатида Қозоғистон кўрсатилган.
«Ўзбекистонда туғилган Раҳбар Шермуҳамедова ва Тожихон Аҳмедовалар АЛЖИРда жазо муддатини ўтаган. Раҳбар Шермуҳамедова — 1937 йил 7 сентябрда “Халқ душмани” сифатида ҳибсга олинганида Ўзбекистон К (б)П Марказий Қўмитасида қишлоқ хўжалиги бўлимининг мудири бўлган Мирмуслим Шермуҳамедовнинг рафиқаси эди. Тожихон Аҳмедова эса — 1937 йил 3 августда қамалган жамоат арбоби ва журналист Абдулҳай Тожиевнинг аёли бўлган. У 1937 йилнинг 14 сентябрида, “ўнг троцкийчи аксилинқилобий блок аъзосининг хотини» сифатида ҳибсга олинган”, — дейди Азиза Аҳророва.
АЛЖИР музейи маълумотларига кўра, лагерь маҳбуслари орасида энг кўп рус миллатига мансуб аёллар бўлган. Ундаги статистикада ўзбек миллатига мансуб аёллардан 6 нафарининг исми шарифи қайд этилган, шу билан бирга, улардан тўрт нафари — Зина Аҳметова, Ҳалима Жолдаспаева, Амина Ибрагимова ва Ҳабиба Инагамованинг туғилган жойи сифатида Қозоғистон кўрсатилган.
«Ўзбекистонда туғилган Раҳбар Шермуҳамедова ва Тожихон Аҳмедовалар АЛЖИРда жазо муддатини ўтаган. Раҳбар Шермуҳамедова — 1937 йил 7 сентябрда “Халқ душмани” сифатида ҳибсга олинганида Ўзбекистон К (б)П Марказий Қўмитасида қишлоқ хўжалиги бўлимининг мудири бўлган Мирмуслим Шермуҳамедовнинг рафиқаси эди. Тожихон Аҳмедова эса — 1937 йил 3 августда қамалган жамоат арбоби ва журналист Абдулҳай Тожиевнинг аёли бўлган. У 1937 йилнинг 14 сентябрида, “ўнг троцкийчи аксилинқилобий блок аъзосининг хотини» сифатида ҳибсга олинган”, — дейди Азиза Аҳророва.
«…1938 йилгача Тошкент турмасида азоб чекдим. (Кейинчалик Тожихон Аҳмедовани Мордовия ССРга жўнатдилар) Сўнгра… 1939 йилдан 1941 йилга қадар Карело Фин областининг Самара участкасида Долино почта бўлими доирасида ишлатишди. Қилмаган ишим қолмади. Сигир соғдим, новвойлик қилдим, қурилишда ишладим, жазо муддати тугагунга қадар — 1945 йилгача бўёқчилик қилдим. 1945 йил апрелида эркин юришга ижозат тегди. 1948 йил сентябригача яна ишладим. Кейин йўлланмага кўра, Қозоғистон ССРнинг Сариоғоч туманига ишга келдим. Бу йиллар ичида менсиз ўсиб урушга кетган ўғлим Учқун бедарак йўқолди…».
«1937 йилнинг 30 сентябрида ҳибсга олинган Раҳбар Шермуҳамедова 1943 йилда, жазо муддатини ўтаб қайтганида — уйи олиб қўйилган, эри отиб ташланган, қизлари эса болалар уйига бериб юборилганди», — дейди Азиза Аҳророва.
«Мен кaмоқда 11 ой ётганимдан кейин СССР НКВДси қошидаги Махсус мажлис томонидан Ватан хоини оиласининг аъзоси сифатида меҳнат-тузатув лагерларида ўташ шарти билан беш йилга озодликдан маҳрум этилганимни эълон қилишди. 1956 йили мен ишни қайта текшириб чиқишларини сўраб, ариза ёздим ва 1957 йил февралида Москвадан ишнинг қайта кўриб чиқишаётгани ҳақидаги жавобни олдим. Мен асоссиз равишда қамалганим учун мени оқлашлари шарт, деб ҳисоблайман… Ҳозир менинг иккита қизим бор. Улар жазо муддатини ўтаётган пайтимда Қозоғистондаги болалар уйида эди. Жазо муддати тугагач, 1944 йили уларни ахтариб топдим ва ҳозир улар билан бирга яшамоқдаман. Эримнинг ва менинг қамоққа олинишим қизларимнинг ҳаёт йўлида ўз изини қолдирди, ноҳақ қамалган (мен шундай ҳисоблайман) оталарининг доғи ҳозирга қадар уларнинг манглайидан кетмаган. Эрим ва менинг қамалишим муносабати билан оиламиз уй-жойдан маҳрум бўлди. Бу ҳам қизларим тарбиясида акс этмай қолмади…».
Репрессиялар ҳақидаги энг катта электрон энциклопедиялардан ҳисобланган «Бессмертний барак»нинг хотиралар китобида эса АЛЖИРда бўлган аёллар орасида Тошкентда туғилиб ўсган Мариам Токжанованинг исм-фамилияси ҳам бор. Шунингдек, миллати бошқа лекин Ўзбекистонда туғилганлар сифатида Олга Чахвадзе, Зинаида Чупракова, Евгения Шистерларнинг исм-шарифлари ҳам қайд этилган.
Сарсон қолган болалар
«1937 йилдан 1939 йилгача собиқ иттифоқда 15 ёшгача бўлган
25 мингдан ортиқ бола оиласидан ажратиб олинган — болалар уйлари ва маҳаллий боғчаларга, бошқа оилаларга бериб юборилган.
15 ёшдан катталари “ижтимоий хавфли” ҳисобланиб қамоққа олинган», — тушунтиради Азиза Аҳророва.
25 мингдан ортиқ бола оиласидан ажратиб олинган — болалар уйлари ва маҳаллий боғчаларга, бошқа оилаларга бериб юборилган.
15 ёшдан катталари “ижтимоий хавфли” ҳисобланиб қамоққа олинган», — тушунтиради Азиза Аҳророва.
Онаси Тошкентга кўчиб келган ва ўз вақтида комсомолга аъзо бўлмагани учун ҳибсга олинган Неля Симонованинг хотиралари болалар уйларидаги шароит ва муносабатлар қандай бўлгани ҳақида тушунча беради.
«Болалик хотираларим, болалар уйида ўтган йиллар ҳофизамга жуда аниқ муҳрланиб қолган. Бу хотиралар кўп йиллардан бери мени тинч қўймайди. Болалар уйимизда гўдаклардан тортиб мактаб ёшидаги болаларгача яшарди. Шарт-шароитимиз оғир эди, бизни яхши овқатлантиришмасди.Чиқиндихоналарни титкилашга, ўрмонда резавор мевалар билан қорин тўйдиришга мажбур бўлардик. Кўплаб болалар касал бўларди, вафот этарди. Аммо энг даҳшатлиси — у ерда бизни том маънода хўрлашарди. Бизни калтаклашар, арзимаган шўхлигимиз учун узоқ вақт тиз чўкиб туришга мажбур қилишарди… Бир куни кундузги уйқу пайти ҳеч ухлай олмадим. Тарбиячимиз Дина хола бошимга ўтириб олди. Агар ўшанда ўгирилиб олмаганимда, балки ҳозир тирик бўлмасдим».
«ГУЛАГ болалари» («Дети ГУЛАГа») китобидан парча
Азиза Аҳророванинг қўшимча қилишича, ўша давр тартибига кўра, жазо муддатини ўтаётган аёлларга турмуш ўртоғининг отилгани тўғрисида хабар берилмаган.
Шунинг учун аёллар қайта-қайта ариза ёзиб, турмуш ўртоғи ва болаларини қидирган — лекин баъзи болаларнинг тақдири номаълум бўлган.
СССРдаги ГУЛАГ концлагери
Фото: «The New Criterion»
Масалан, Кимё Ашурова 1937 йилда эри — Тожикистон КП МҚ котиби Ўринбой Ашуров билан кетма-кет қамоққа олинган. Уларнинг уч фарзанди — 7 ва 5 ёшлик қизи ҳамда 10 ойлик чақалоғи етимхонага топширилган.
«Қамоқ азобини айтишга юрак дов бермайди. Ҳар иккита аёлга биттадан каравот. Мен меньшевичкалар билан бирга юрардим. Орамизда Лиза исмли аёл бўлиб, у жуда зийрак, кўп нарсани билгувчи эди. У: “Сизларни Сибирь ўрмонлари кутяпти!”, деб бизни жисмоний жиҳатдан тарбиялади. Яъни ҳар куни бадантарбия, совуқ чўмилиш, оғир машқлар билан шуғулланардим. Орадан икки ярим йил ўтди. Шунча муддат мен қизларимнинг хаёли билан яшадим. Уларни бир марта кўрсам, дийдорларига тўйсам, майли ўлсам-да, армоним йўқ эди. Бир куни қамоққа янги бир аёл кириб келди. Назоратчи тўсатдан: “Фуқаро Ашуровнинг хотини ким?”, деб сўради. Унга тикилиб туриб, юрагим “шиғ” этиб кетди. У эса бамайлихотир сўзлади: “Қизинг Кларамиди? У болалар уйида ўлиб қолди!!!”. Бундан-да азоблироқ, мудҳишроқ хабар борми, она учун?! Кўз олдимни зулмат қоплади. Кўрган тушларимни эсладим. …Кларамни дадаси олиб кетмоқда эди. Мен уни чақирар эдим: “Кетма, қизим, кетма! Онагинангни ташлаб кетма! Ахир эмизикли эдинг-ку, қара, кўксимга сутларим тўлди!”».
Азиза Аҳророва ўз тадқиқоти давомида Кимёхон Ашурованинг ўртанча қизи — Динара билан суҳбатлашиб, унинг кечмишига доир хотираларини тинглаган. Динара ота-онаси қамоққа олингач опа-сингиллари билан махсус халқ душманларининг фарзандлари сақланадиган болалар уйига жойлаштирилгани, у ердаги қийинчиликлар ва оч қолгани ҳақида айтиб берган.
Маълум бўлишича, Динаранинг тоғаси уч ой ўтгач ариза асосида у ва унинг опасини болалар уйидан олиб кетган. Лекин аризада исм-фамилияси кўрсатилмаган учинчи фарзанд — Кларанинг кейинги тақдири номаълумлигича қолган.
Маълум бўлишича, Динаранинг тоғаси уч ой ўтгач ариза асосида у ва унинг опасини болалар уйидан олиб кетган. Лекин аризада исм-фамилияси кўрсатилмаган учинчи фарзанд — Кларанинг кейинги тақдири номаълумлигича қолган.
«Ота-оналар қамоққа олингач ҳамма нарса — пуллар, болаларга тегишли кийим-кечак ва ўйинчоқлар ҳам олиб кетилган. “Бувимиз қари ота-онамиз қамоқда илтимос, пулимизни қайтариб беринг. Ейишга нонимиз йўқ, бувим ишлолмайди”, деб ёзган болалар аризаларида. Бундан ташқари, уларга “ватан хоинининг қизи, фарзанди деган” тамғалар ёпиштирилган. Тазйиқлар сабаб ўқиёлмай, мактаб алмаштиришган. Энг ёмони бир умр руҳий травма билан яшашган».
Азиза Аҳророва
00486-сонли буйруқ асосида ҳукм қилинган аёлларнинг жазони ўташ муддати 1942−1943 ёки 1945−1946 йилларда ниҳоясига етиши керак эди. Бироқ, муддати тугаган бўлса-да, уларнинг деярли ҳеч бири ўз вақтида озод қилинмаган.
Бунга Иккинчи жаҳон уруши даврида, 1941 йил 22 июнда чиқарилган — 221-сонли директива билан лагерь, қамоқхона ва колониялардан аксилинқилобчилар, бандитлар, рецидивистлар ва бошқа хавфли жиноятчиларни озод қилиш тақиқлангани сабаб бўлган.
Келаси йили «ватан хоинлари»нинг оила аъзолари орасида жазо муддати тугаётганларни озод қилишга рухсат берувчи янги директивалар чиқарилган. Лекин тарихчилар — Арсений Рогинский ва Александр Даниэлга кўра, бу шартли «озодлик» эди.
Бунга Иккинчи жаҳон уруши даврида, 1941 йил 22 июнда чиқарилган — 221-сонли директива билан лагерь, қамоқхона ва колониялардан аксилинқилобчилар, бандитлар, рецидивистлар ва бошқа хавфли жиноятчиларни озод қилиш тақиқлангани сабаб бўлган.
Келаси йили «ватан хоинлари»нинг оила аъзолари орасида жазо муддати тугаётганларни озод қилишга рухсат берувчи янги директивалар чиқарилган. Лекин тарихчилар — Арсений Рогинский ва Александр Даниэлга кўра, бу шартли «озодлик» эди.
Чунки 1942 йил 29 апрелдаги 185-сонли директивада «жазо муддатини ўтаб бўлган барча маҳбусларни озод этиб, уларни уруш тугагунига қадар лагерь-қурилишнинг иш олиб бораётган ҳудудига бириктирган ҳолда, чиқиб кетиш ҳуқуқисиз НКВД лагерларида ёлланма ишчи сифатида қолдириш» белгиланганди. Бу каби «озод қилинганлар»га, одатда, паспорт берилмаган. Бунинг ўрнига лагерь маълумотномаси билан чекланилган.
Ногиронлар, кексалар ва фарзанди бор аёлларни лагерларда ишлатишнинг имкони бўлмаса, лагерь бошлиғи уларни ўз ихтиёрига кўра «умумий тартибда» озод қилиши мумкин бўлган. «Шу билан бирга, лагерь бошлиғида «салбий тавсифланган» маҳбусни умуман озод қилмасдан, уруш охиригача лагерда сақлаб қолиш ҳуқуқи бўлган.
«Шу сабабли уруш йилларида қамоқ муддати тугаган кўплаб аёллар учун озодлик фақат расмий тусда бўлиб, амалда лагерь зонасидан ташқарига кўчирилиш билангина чекланган. Улар фақат 1946 йил майидан кейин тўлиқ озод қилинди. Бироқ озод этилганларнинг барчасининг паспортида “режимли ҳудудларда” прописка қилишни чеклаш ҳақидаги қайд мавжуд эди. Бу эса “ватан хоинлари” оила аъзоси сифатида қатағон қилинган аёлларнинг аксарияти ўз туғилиб-ўсган шаҳарларига қайта олмаслигини англатарди».
Азиза Аҳророванинг маълум қилишича, бу мавзуга оид ҳали тадқиқ қилиб улгурилмаган ҳужжат ҳамда маълумотлар бисёр. Уларни ўрганиш ишлари ҳамон давом этмоқда.
Ҳа, зиёлию оддий одамлар, эркак-аёл, кексаю болаларни қон қақшатган «Катта қирғин» Ленин ва Сталин «меъморлиги»даги қатағонларнинг энг чиркин, қонлиси эди. Аммо ўша қатағон машинаси — шахсий манфаатини «давлат учун» деган баҳона ортига яширган мулозимлар, нима буюрилса, шуни сўзсиз бажарадиган «солдат»ларсиз бунчалик шиддат билан ишламаган бўларди. Тепадан берилган буйруққа қуллуқ қилган адолатсиз суд, халқ учун эмас, амалдорларнинг тантиқликларига мослаштирилган қонунлар ва тоталитар тизимнинг бундай ҳадсизликларини оқлаб-кўклаб берган матбуот бу машинага ёқилғи бўлган.
Бу қора кунларнинг аччиқ сабоғи шу — ҳокимият, уни маълум муддат бошқарган шахслар, умуман, ҳеч нарса абадий эмас. Тарих зулмни ҳам, золимни ҳам унутмайди. Келажак авлод эса кун келиб, ҳамма нарсани ўз номи билан атайди — биз бугун бир вақтлар «ватан учун» деган шиор остида содир этилган қилмишларни жиноят, «ватан хоини» деб тамғаланганларнинг аксариятини чинакам ватанпарвар сифатида тан олаётганимиз каби.
Бу қора кунларнинг аччиқ сабоғи шу — ҳокимият, уни маълум муддат бошқарган шахслар, умуман, ҳеч нарса абадий эмас. Тарих зулмни ҳам, золимни ҳам унутмайди. Келажак авлод эса кун келиб, ҳамма нарсани ўз номи билан атайди — биз бугун бир вақтлар «ватан учун» деган шиор остида содир этилган қилмишларни жиноят, «ватан хоини» деб тамғаланганларнинг аксариятини чинакам ватанпарвар сифатида тан олаётганимиз каби.
Материални Гулираъно Мусаева тайёрлади.
Матн ва барча график материалларга бўлган ҳуқуқлар Gazeta нашрига тегишли. Gazeta интернет-нашрида эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан бу ерда танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
Матн ва барча график материалларга бўлган ҳуқуқлар Gazeta нашрига тегишли. Gazeta интернет-нашрида эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан бу ерда танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
