«Катта қирғин»да сургун қилинган аёллар
Уларнинг орасида уй бекалари ҳам бор эди
«Катта қирғин» доирасида имзоланган 00486-сонли буйруқ собиқ Совет Иттифоқидаги 18 мингга яқин — зиёли хотин-қизлар, оддий уй бекаларининг сургунига сабаб бўлган. Айримлари қамоқхонада ҳомиладор бўлиб қолган, баъзилари қайтгач фарзандини тополмаган бу махбуслар орасида ўзбек аёллари ҳам бўлган.
«Катта қирғин» доирасида имзоланган 00486-сонли буйруқ собиқ Совет Иттифоқидаги 18 мингга яқин — зиёли хотин-қизлар, оддий уй бекаларининг сургунига сабаб бўлган. Айримлари қамоқхонада ҳомиладор бўлиб қолган, баъзилари қайтгач фарзандини тополмаган бу махбуслар орасида ўзбек аёллари ҳам бўлган.
«9 миллиондан ортиқ аёллар мамлакатимиздаги давлат идора ва муассасаларида ишлайди. 100 мингга яқин аёл — муҳандис ва техниклар фабрика ва заводларимизда фаолият юритади. Колхоз тузуми деҳқон хотин-қизларнинг фаоллигини уйғотди, уларни социалистик қишлоқ хўжалиги тақдирига таъсир кўрсатувчи катта кучга айлантирди. Социалистик далаларда 18 миллион меҳнаткаш хотин-қиз меҳнат қилмоқда. Қишлоғимизда аёлларнинг колхоз раиси, бошқарув аъзоси, бригадир ва тракторчи бўлиши оддий ҳол. Колхозларда 57 мингдан ортиқ аёл тракторчи меҳнат қилмоқда».
«Правда». 1938 йил, 8 март. «Социалистик ватаннинг жонбоз патриот хотин-қизлари» мақоласи.
«Правда». 1938 йил, 8 март. «Социалистик ватаннинг жонбоз патриот хотин-қизлари» мақоласи.
«Фақат СССРдагина аёл том маънода эркин бўлди. У давлатни бошқаришда, социалистик жамият қуришда фаол иштирок этмоқда. Сталин Конституциясида ʻСССРда хотин-қизларга хўжалик, давлат, маданий ва ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг барча соҳаларида эркаклар билан тенг ҳуқуқлар берилади,ʼ деб ёзиб қўйилган. Бу ҳуқуқлар социализм мамлакатининг бутун бойлиги билан таъминланган».
«Коммунист» газетаси. 1938 йил, 8 март. «Социалистик мамлакатнинг бахтли аёллари» мақоласи.
«Коммунист» газетаси. 1938 йил, 8 март. «Социалистик мамлакатнинг бахтли аёллари» мақоласи.
«Совет аёли учун мактаб ва олий ўқув юртларининг эшиклари кенг очилган. 1936−1937 ўқув йилида бошланғич ва ўрта мактабларда таълим олаётган қизлар сони 13 миллионга етди, олий ўқув юртларида таҳсил олаётган аёллар сони эса талабалар умумий сонининг 41 фоизини ташкил этди. Халқ хўжалигининг барча соҳаларида, маданият соҳасида кўплаб аёл мутахассислар фаолият юритмоқда. Фақат йирик саноатнинг ўзидагина 1937 йилда 100 мингга яқин аёл муҳандис ва техниклар ишлаган; мамлакатимизда 50 мингга яқин аёл шифокор бор».
Комсомол ҳақиқати». 1938 йил 8 март.«8 март — Халқаро Коммунистик хотин-қизлар куни ҳақидаги ВКП (б) МК қарори».
Комсомол ҳақиқати». 1938 йил 8 март.«8 март — Халқаро Коммунистик хотин-қизлар куни ҳақидаги ВКП (б) МК қарори».
«Совет давлатида аёл жамиятнинг тўла ҳуқуқли аъзоси бўлиб, унинг қаршисида кенг ҳаёт ҳйўл очиқ. Капиталистик жамиятда аёллар аҳолининг энг ҳуқуқсиз, энг кўп эксплуатация қилинадиган ва энг кўп жабрланган қисмидир. Европанинг аксари мамлакатлари, жумладан Германия, Италия, Франция, Австрия ва бошқаларда, Жанубий Американинг 16 давлатида, Япония, Хитой, Миср ҳамда кўплаб мустамлака мамлакатларида аёллар барча сиёсий ҳуқуқлардан маҳрум этилган».
«Авангард». 1938 йил, 8 март.«Капиталистик мамлакатларда аёлларнинг ҳуқуқсизлиги».
«Авангард». 1938 йил, 8 март.«Капиталистик мамлакатларда аёлларнинг ҳуқуқсизлиги».
1938 йилнинг 8 мартида совет матбуоти асосан хотин-қизларга яратилган шароитлар, уларнинг ютуқ ва ҳуқуқлари ҳақида ёзган. Аммо бу пайтда «Катта қирғин» аллақачон авжига чиққан — қатағон ва сургун қилинганлар сони тобора ортиб борар, уларнинг орасида эса хотин-қизлар ҳам бор эди.
Фуқаролик ва инсоний ҳақлари топталган, аксарияти беайб мазлумалар «байрам»ни совуқ қамоқхона ва лагерларда — оиласи, фарзандларидан узоқда «қутлаган».
Қирғин
1937−1938 йиллардаги «Катта қирғин» — Октябрь тўнтарилишидан бошлаб СССР парчалангунига қадар Ленин ва Сталин меъморлигидаги қатағонларнинг энг чиркин ва қораси эди.
Ушбу қатлиом 1937 йил 30 июлда «Собиқ қулоқ қилинганлар, жиноятчилар ва бошқа советларга қарши унсурларни қатағон қилиш операцияси ҳақида»ги 00447 сонли буйруқ билан бошланган.
Ушбу қатлиом 1937 йил 30 июлда «Собиқ қулоқ қилинганлар, жиноятчилар ва бошқа советларга қарши унсурларни қатағон қилиш операцияси ҳақида»ги 00447 сонли буйруқ билан бошланган.
реклама
реклама
СССР Ички ишлар халқ комиссарлиги (кейинги ўринларда НКВД) Давлат хавфсизлиги бош бошқармасининг «Тарихий ҳужжатларнинг электрон кутубхонаси»дан жой олган намуналар қирғиннинг кўламини тасаввур қилиш имконини беради.
Скриншот/ docs.historyrussia
00447 сонли буйруқ чиққанидан сўнг совет иттифоқида:
15 августгача
100 минг 990 нафар шахсга
(1545 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
14 минг 305 кишига
(175 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(1545 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
14 минг 305 кишига
(175 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
30 сентябргача
248 минг 244 киши
(6566 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
143 минг 339 кишига
(1523 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(6566 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
143 минг 339 кишига
(1523 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
1938 йил 15 январгача
575 070 киши
(10700 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
584 минг 899 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(10700 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган.
584 минг 899 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
1938 йил 1 мартгача
жами 60 минг 6420 киши
(10250 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган. 61 минг 2472 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
(10250 нафари Ўзбекистонда) ҳибсга олинган. 61 минг 2472 кишига
(10700 нафарига Ўзбекистонда) ҳукм ўқилган.
Скриншот/ docs.historyrussia
Тарих фанлари номзоди, доцент Нилуфар Жўраеванинг «Social Sciences and Humanities Research Fundamentals» журналида чоп этилган «Совет давридаги қатағон сиёсатининг аёллар тақдирига салбий ва аянчли оқибатларини ўрганишда рақамли технологияларнинг аҳамияти» номли мақоласида эса 1937−1938 йилларда Ўзбекистонда 41 минг киши қамоққа олиниб, улардан 6920 нафари отиб ташлангани, қолганлари эса узоқ мамлакатларга сургун қилингани ҳақида маълумот бор.
Қатағон қурбонларининг қисмати ҳақида ҳикоя қиливчи «Ўтгани юракдан ўтди» китоби (58−59 саҳифалар)да Холида Аҳророва «Труд» газетасининг 1992 йилги сонида «советлар мамлакатидаги республикалар, область ва ўлкалар бўйича қатағон қилинажак совет кишилари сони олдиндан белгилаб қўйилгани» ҳақида ёзган.
Сарлавҳаси ва чоп этилган санаси келтирилмаган ўша жумлаларда муаллиф катта эҳтимол билан 4 июнда чиққан «Труд»нинг «Разнарядка асосида отув ёки буни большевиклар қандай бажарганди» номли мақоланинг 4 саҳифасидаги қисмини назарда тутган.
Унда 1992 йил ташкил қилинган Архивларни ошкор қилиш бўйича комиссиясининг, ерости метал бункерларида сақланган махфий материаллар орасидан топилган ҳужжатларида Республикалар ва областдан қанча одам қатағон қилиниши борасида кўрсатма берилгани келтирилади.
Жами 224 минг 400 нафар кишининг отилиши ва қамалиб юборилиши акс этган ҳужжатда Ўзбекистон ССРдан ҳаммаси бўлиб 4750 — биринчи категория бўйича 750, иккинчи категория бўйича 4000 нафар кишини қатағонга маҳкум қилиш белгилаб қўйилган.
Жами 224 минг 400 нафар кишининг отилиши ва қамалиб юборилиши акс этган ҳужжатда Ўзбекистон ССРдан ҳаммаси бўлиб 4750 — биринчи категория бўйича 750, иккинчи категория бўйича 4000 нафар кишини қатағонга маҳкум қилиш белгилаб қўйилган.
«Киоскалар олдида одам кўп. Газеталар хар куни „халқ душманлари“ тўғрисида қулоч-қулоч мақолалар босиб чиқаради. Фитрат, Чўлпон, Қодирий, Ғози Юнус, Элбек, Усмон Носирларни фош қилувчи мақолаларнинг кети узилмайди. Улар бу хил ҳужумлардан қамалганларидан кейин хам қутилишмади».
Саид Аҳмад
«Йўқотганларим ва топганларим» китобидан парча.
«"Катта қирғин" даврида минглаб бегуноҳ кишилар — ватанпарвар раҳбарлар, маърифатпарвар ижодкорлар, сиёсатнинг нотўғрилигига ақли етган озодлик курашчилари қатағонга учради, отувга ҳукм қилинди, жисмонан маҳв этилди. Уларнинг орасида зиёли — 4 қатор шеър ёзгани, Германияда таълим олгани учун душманга чиқарилган аёллар, 00486 сонли буйруқ асосида ҳеч қандай далил-исботсиз олиб кетилган уй бекалари ҳам бор эди», — дейди тарих фанлари бўйича фалсафа доктори, Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейи экспозиция бўлими бошлиғи Азизахон Аҳророва.
Скриншот/ docs.historyrussia
НКВДнинг 00486 сонли «Ватан хоинларининг аёллари ва фарзандларини қатағон қилиш тадбири тўғрисида»ги буйруғи юқорида таъкидланган қирғин доирасида — 1937 йил 15 августда имзоланган. Унда қамоққа олинган шахсга тегишли барча мол-мулкнинг мусодара қилиниши, судланганларнинг турмуш ўртоғини ижтимоий хавфлилик даражасига кўра 5−8 йилдан кам бўлмаган муддатга лагерларга юбориш белгилаб қўйилганди.
«Белгиланган муддати масалан 8 йил якунига етса-да, айблов олиб ташланмагани учун 25 йил ўтганидан кейин қайтган аёллар ҳам бор», — дея таъкидлаган Азиза Аҳророва «Ўзбекистон ССРда хотин-қизларнинг қатағон қилиниши» номли диссертациясида қамоққа олинган аёлларнинг асосан 30−40 ёш бўлганига эътибор қаратган.
«Архив ҳужжатлари таҳлил қилинганда, аёлларга деярли айни — эри билан қанчадан буён бирга яшаётгани, танишлари, уйига кимлар нима мақсадда келгани ва шунга ўхшаш саволлар берилгани маълум бўлди. Аёллар турмуш ўртоғининг аксилинқилобий фаолиятига шериклик қилиш ва буни ҳукуматдан яширишда айбланган. Аммо улар шунча йил бирга яшаган инсонининг ҳукуматга қарши иш қилмагани, унинг аксилинқилобий фаолиятига ишонмаслигини таъкидлаган», — дейди Азиза Аҳророва Gazeta`га берган интервьюсида.
Қатагон қилинган аёллар ҳақидаги очеркларни ўзида жамловчи «Қор қўйнида лолалар» китобидаги 1937 йил 2 октябрда камоққа олинган Сора Тўрабекова (Ўзбекистон Халк комиссарлари советининг раис ўринбосари Тўрабеков Жўранинг рафиқаси)нинг «жиноий-архив иши»нинг қайдномасидан олинган парча (144−145 саҳифалар) Азиза Аҳророванинг сўроқ жараёнига доир фикрларига тасдиқ бўла олади.
«Белгиланган муддати масалан 8 йил якунига етса-да, айблов олиб ташланмагани учун 25 йил ўтганидан кейин қайтган аёллар ҳам бор», — дея таъкидлаган Азиза Аҳророва «Ўзбекистон ССРда хотин-қизларнинг қатағон қилиниши» номли диссертациясида қамоққа олинган аёлларнинг асосан 30−40 ёш бўлганига эътибор қаратган.
«Архив ҳужжатлари таҳлил қилинганда, аёлларга деярли айни — эри билан қанчадан буён бирга яшаётгани, танишлари, уйига кимлар нима мақсадда келгани ва шунга ўхшаш саволлар берилгани маълум бўлди. Аёллар турмуш ўртоғининг аксилинқилобий фаолиятига шериклик қилиш ва буни ҳукуматдан яширишда айбланган. Аммо улар шунча йил бирга яшаган инсонининг ҳукуматга қарши иш қилмагани, унинг аксилинқилобий фаолиятига ишонмаслигини таъкидлаган», — дейди Азиза Аҳророва Gazeta`га берган интервьюсида.
Қатагон қилинган аёллар ҳақидаги очеркларни ўзида жамловчи «Қор қўйнида лолалар» китобидаги 1937 йил 2 октябрда камоққа олинган Сора Тўрабекова (Ўзбекистон Халк комиссарлари советининг раис ўринбосари Тўрабеков Жўранинг рафиқаси)нинг «жиноий-архив иши»нинг қайдномасидан олинган парча (144−145 саҳифалар) Азиза Аҳророванинг сўроқ жараёнига доир фикрларига тасдиқ бўла олади.
Савол:
Тўрабеков Жўрага турмушга чиққанингизга анча бўлганми?
Жавоб:
Мен Тўрабеков Жўрага 18 ёшимда, 1917 йили турмушга чиққанман. Ўтган вақт ичида у билан бирга яшаб келдим.
Савол:
Эрингиз аксилинқилобий миллатчилик ташкилотининг аъзоси сифатида қамоққа олинган. Унинг аксилинқилобий фаолияти тўғрисида нималарни биласиз?
Жавоб:
Эрим Тўрабеков Жўранинг аксилинқилобий фаолияти тўғрисида ҳеч нарсани билмайман.
Савол:
Унинг яқин дўст-ёрларидан кимлар кўпроқ уйингизда бўлишган?
Жавоб:
Уйимизга, айниқса, бозор кунларида Тўрабековнинг қуйидаги яқин дўст-ёрлари кўпроқ келиб туришар эди: 1) Ширин Ҳамидов — ЎзК (б)П МК ходими, 2) Болтаев — у сўнгги пайтда Хоразмда ишлаган, 3) Ғулом Ёқубов — эрим билан бирга Москвада ўқишган, 4) Шерматов Абдусаттор ва 5) Аҳмадбеков — ЎзМИҚ собиқ котиби.
Савол:
Юқорида номлари қайд этилган кишилар уйингизда тўпланган пайтда нималар тўғрисида гаплашишган?
Жавоб:
Мен улар суҳбатлашган пайтда улардан советларга қарши бирорта ҳам гапни эшитмаганман. Умуман, улар билан бирга ўтирмаганман.
Савол:
Терговга шу нарса маълумки, сиз собиқ масъул ходимларнинг сизга яқин бўлган хотинлари ўртасида аксилинқилобий миллатчилик руҳидаги тарғиботни олиб боргансиз. Шу ҳақда кўргазма беринг.
Жавоб:
Мен ҳеч қачон миллатчилик руҳидаги гаплар ва тарғибот билан шуғулланмаганман.
Савол:
Сиз терговдан миллатчилик ва аксилшўровий фаолиятингизнинг ҳаммага маълум бўлган фактларини яширяпсиз. Тергов эрингизнинг аксилшўровий фаолияти тўғрисида ҳаққоний кўргазма беришни сизга тавсия қилади.
Жавоб:
Мен эримнинг аксилшўровий миллатчилик фаолияти ва аксилинқилобий ташкилотга мансуб бўлганлиги тўғрисида ҳеч нарсани билмайман.
Кўрсатмалар одатда рус тилида олинган. Лекин Азиза Аҳророванинг қайд этишича, рус тилини билган ёки таржимон бўлган тақдирда ҳам аёллар тазйиқ остида мослаштирилган справкаларга имзо қўйишга мажбурланган.
Азиза Аҳророва буни 5 ойлик қизини олиб қўйиш билан таҳдид қилиниб, айблов қоғозига қўл қўйдириб олинган — Германияда таълим олиб қайтган Марям Султонмуродованинг тақдири мисолида тушунтиради.
Азиза Аҳророва буни 5 ойлик қизини олиб қўйиш билан таҳдид қилиниб, айблов қоғозига қўл қўйдириб олинган — Германияда таълим олиб қайтган Марям Султонмуродованинг тақдири мисолида тушунтиради.
«Менинг "Нега ҳеч қандай далилсиз, фақат туҳмат ва ёлғонларга асосланиб, соф совет аёлини бадном қилмоқчи бўласизлар?", деган саволимга терговчи очиқ қилиб: "Мен инқилоб солдатиман, мендан нимани талаб қилсалар, шуни бажараман", деди. "Агар сиз яна ўжарлик қилаверсангиз, гўдагингизни тортиб олиб, сиз билан бошқача гаплашамиз", деди. Менинг бирор жиноят қилганим ёки қилмаганлигимнинг ҳам ҳеч кимга қизиғи йўқ эди. Чунки энди ҳаммаси менга аён бўлганди. Шундан сўнг улар мендан нимани хоҳлаган бўлишса, ҳаммасига қўл қўйдим».
1938 йил 13 июлда аксилинқилобий қозоқ миллатчилик ташкилотида иштирок этганлик ва жосусликда шубҳаланиб қамоққа олинган Худоёрхоннинг набираси — Саодатхон Аминованинг Тоштурмадан ёзган аризаси эса русча билмаганлар қандай сўроқ қилингани ҳақида тасаввур беради.
«Мен рус тилини мутлақо билмайман. Яна даҳшатли сўроқларнинг такрорланишидан қўрққаним учун тишим ўтмаган қоғозлар тагига имзо чекмасдан иложим қанча эди. Негаки аввалги сўроқлар натижасида сиҳат-саломатлигим адо бўлган, агар бундай сўроқлар яна такрорлангудек бўлса, уларга дош беролмаслигим аниқ эди».
Саодатхон Аминова
Ҳукм
«ГУЛАГ тарих музейи» 1918 йилдан 1960 йилга қадар мавжуд бўлган совет лагерь тизими тарихининг визуал тасвирини ўзида акс эттирувчи «Совет лагерларининг интерфаол харитаси»ни ишлаб чиққан.
«GULAG map»да «Катта қирғин»нинг 1937 йилида лагерларда 820 минг 881 нафар маҳбус сақлангани, 25 минг 376 нафари вафот этгани, 1938 йилда 996 минг 367 нафар махбус бўлгани, уларнинг 90 минг 546 нафари вафот этгани айтилади.
реклама
реклама
Хусусан, ушбу лойиҳада Тошкентда 1930−1943 йилларда фаолият юритган Ўрта Осиё меҳнат тузатиш лагери ҳақида ҳам маълумот келтирилади. Унга кўра «Катта қирғин» бошланган 1937 йили ундаги маҳбуслар сони 26 минг 865 минг нафарни ташкил қилган. Ушбу лагерда маҳбусларнинг энг кўп — 36 минг 601 нафар бўлган пайти айнан 1938 йилга тўғри келади.
Тақдирлар, буюм ва ҳужжатлар, шунингдек, ГУЛАГ (Ахлоқ тузатиш-меҳнат лагерлари бош бошқармаси) лагерларининг виртуал реконструкцияси асосида онлайн музей ҳам ташкил қилинган.
Виртуал айланиб, (қизил юлдузчани босиш орқали) маълумотлар билан танишиш имконини берувчи мазкур манбада, 420 дан ортиқ жазони ўташ ва меҳнат тузатиш муассасалар рўйхатини ўзида жамлаган Википедиядагидан фарқли равишда — СССР ҳудуди бўйлаб тарқалган улкан лагерлар тармоғи қарийб 500 та лагерь маъмуриятидан иборат бўлгани, улар ўнлаб, ҳатто юзлаб алоҳида лагерларни бошқаргани таъкидланади. Унда қайд этилишича, алоҳида лагерларнинг умумий сони 30 мингтагача етган.
Иттифоқдаги бошқа давлатлар сингари, албатта, Ўзбекистон ҳам меҳнат тузатиш лагерларидан ҳоли бўлмаган. Масалан, «Ўзбекистонда совет давлатининг қатағон сиёсати» илмий мақолалар тўпламидаги «Советларнинг 1937−1938 йилларда Ўзбекистонда ўтказган қатағон сиёсати ва унинг тарихшунослиги» мақоласи (118-саҳифаси)да Ўрта Осиёда 1930−1943 йилларда фаолият юритган «СазЛАГ» (Ўрта Осиё Лагерлар бошқармаси)нинг ЎзССР таркибидаги туманларида бўлимлари бўлгани айтилади.
«Навоий вилояти Хатирчи тумани Зарафшон (собиқ Зарафшон давлат хўжалигининг № 1, № 3, № 4 бўлимлари, Зарафшон дарёси бўйида) ҚФЙ га қарашли 29мактаб яқинида (Шоғолон қишлоғи) ʻқулоқлар қамоқхонасиʼ, Самарқанд вилояти Булунғур туманида ʻқулоқлар қишлоғиʼ, Каттақўрғон ʻқулоқлар қамоқхонасиʼ, Бухоро округи Шофиркон (собиқ Бауман) тумани Жилвон ʻқулоқлар қишлоғиʼ каби бўлимлари мавжуд эди», — дейилади мақолада.
Қарағанда маҳбуслари ҳақидаги «Аресту подлежат жены…» китобининг (148-саҳифаси)да , 1937 йилнинг июлида Ғарбий Сибир ва Қозоғистонда аёллар учун махсус лагерь ташкил қилиш буюрилгани лекин улар тайёрлаб улгурилмагани туфайли 00486 сонли буйруқда маҳбусларни жўнатиш керак бўлган жой сифатида Москва яқини — Мордовияда жойлашган Темниковский меҳнат тузатиш лагери кўрсатилгани қайд этилади.
1937 йил сентябрга келиб у ерда «ватан хоинлари»нинг оила аъзоси бўлган аёллар учун биринчи махсус бўлим ташкил этилган. Лекин Темлагга юборилганлар сиғмай қолгани боис қўшимча лагерь пунктлари бўшатила бошланган.
Кейинчалик маҳбуслар Темлагда жами 7 мингга яқин аёл бўлганини эсласа-да, уларнинг сони 4500−5000 нафаргача бўлган. Темлаг махсус бўлимидан сўнг Томскда ҳам маҳаллий қамоқхонага туташ шундай бўлим очилган. Мемуаризмда «Ватан хоинлари хотинларининг Томск лагери» номи сақланиб қолган.
Хотин-қизларнинг айримлари чиндан ҳам эркаклар қамоқхонаси масалан, Бутиркага юборилганини тасдиқлаган Азиза Аҳророва ўзбек аёлларининг аксарияти Тоштурмада бўлгани, баъзи зиёли аёллар эса Сибир, Макаданга жўнатилганини қўшимча қилади.
1937 йил сентябрга келиб у ерда «ватан хоинлари»нинг оила аъзоси бўлган аёллар учун биринчи махсус бўлим ташкил этилган. Лекин Темлагга юборилганлар сиғмай қолгани боис қўшимча лагерь пунктлари бўшатила бошланган.
Кейинчалик маҳбуслар Темлагда жами 7 мингга яқин аёл бўлганини эсласа-да, уларнинг сони 4500−5000 нафаргача бўлган. Темлаг махсус бўлимидан сўнг Томскда ҳам маҳаллий қамоқхонага туташ шундай бўлим очилган. Мемуаризмда «Ватан хоинлари хотинларининг Томск лагери» номи сақланиб қолган.
Хотин-қизларнинг айримлари чиндан ҳам эркаклар қамоқхонаси масалан, Бутиркага юборилганини тасдиқлаган Азиза Аҳророва ўзбек аёлларининг аксарияти Тоштурмада бўлгани, баъзи зиёли аёллар эса Сибир, Макаданга жўнатилганини қўшимча қилади.
«Қамоқхонада "бу аёлку, айбсизку" деган муносабат бўлмаган — эркаклар қандай қийноққа солинган бўлса аёллар билан ҳам худди шу ҳолат бўлган. Зўравонлик асосида болалар ҳам дунёга келган. Айримларининг кўзи ёриганидан кейин чақалоқлари тортиб олинган. Болаларга бир маҳал 80 граммдан сут берилган — жуда кўп болалар вафот этган. Эри, боласининг тақдири номаълум ва яна тазйиқларга маҳкум аёлларнинг руҳий ҳолати қандай бўлганини бир тасаввур қилиб кўринг», — дейди Азиза Аҳророва.
Мақсуда Исхоқова
Қатағон қурбонлари хотираси музейидан
Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори Азиза Аҳророванинг айтишича, қамоқхонада ҳомиладор бўлиб қайтган аёллардан бири — Акмал Икромов билан бирга ишлагани учун «аксилинқилобий-миллатчилик ташкилоти»нинг аъзоси сифатида 1937 йил 29 сентябрда қамоққа олинган Ғани Исҳоқовнинг, ундан 1−2 ой ўтгач ҳибсга олинган рафиқаси Мақсуда Исхоқова эди.
«У қамоқдан чиққанидан то 1985 йили, вафот этгунига кадар қамоқ ва сургундаги ҳаётини эсламасликка уринди, шу ҳақда гап очилганда халқумига тош келгандек нафас олиши оғирлашиб, ‘қора дастурхон’ни очишга тоқати йўклигини маълум қилиб турди. Лекин… у чекаётган алам унинг юз-кўзларидан яққол кўриниб турарди. У қамоқда бўлганида терговчи уни истаганича ҳақоратлади, истаганича таҳқирлади ва истаганича зўрлади. Хуллас, Мақсуда опа қамоқ ва сургундан бир қизча билан қайтди. Унинг эрини ваҳшийларча ўлдирган қотил бу қизчанинг отаси эди».
Наим Каримов
«Қор қўйнида лолалар»нинг Мақсуда Исхоқовага бағишланган очеркидаyн парча.
Албатта қамоқхона, меҳнат лагерларининг бири бошқасидан яхшироқ бўлмаган — лекин Қозоғистондаги АЛЖИР хотин-қизлар учун айниқса ёмон хотиралар маскани эди.
АЛЖИР
2007 йилда Қозоғистонда ташкил этилган «Сиёсий репрессия ва тоталитаризм қурбонларининг хотирасига бағишланган ‘АЛЖИРʼ мемориал музей комплекси» ХХ асрда Караганда меҳнат-тузатув лагерининг Ақмўла вилоятидаги Р-17 мажбурий меҳнат лагери бўлган.
1938 йилдан фаолиятини бошлаган лагер норасмий АЛЖИР (Акмолинский лагерь жён изменников Родины — Ватан хоинлари рафиқасининг Ақмўлиндаги лагери) номи билан «донг таратган».
1938 йилдан фаолиятини бошлаган лагер норасмий АЛЖИР (Акмолинский лагерь жён изменников Родины — Ватан хоинлари рафиқасининг Ақмўлиндаги лагери) номи билан «донг таратган».
Унга «айб»и — «ватан хоинлари»нинг рафиқаси, онаси, опа-сингили ёки қизи бўлган хотин-қизлар «краснуха» номи билан машҳур бўлган қирмизи рангдаги «сталинский вагон»ларда ташилган.
«Аёллар эрлари билан учрашувга кетаётганига ишонгани учун ҳам чиройли кийинган, аммо уларни лагерга йўл кутган. Вагон ичида жойлашган икки қаватли сўрилар — буржуйка ёрдамида иситилган. Аёллар мактуб битган. Йўлда уларга нон, қоғозга ўралган сельдь балиғи берилган, аёллар ўша қоғозни майда бўлакларга бўлиб, бир томонига тишланган бармоқларидан чиққан қон билан "Биз тирикмиз, ҳаммаси яхши, бизни Қозоғистонга олиб кетишмоқда", дея ёзиб, орқа томонида манзилни кўрсатишган», — деб ёзилади Ўзбекистондан туриб ҳам виртуал саёҳат қилса бўладиган музейдан жой олган экспонатлардан бири — қирмизи вагонга берилган таърифда.
АЛЖИРдаги маҳбусларнинг 8000 нафари лагерь очилганидан бошлаб ёпилгунига қадар у ерда бўлган, одатда эса жазога ҳукм қилинган аёллар доимий равишда бир лагердан бошқасига ўтказиб турилган. Масалан, биргина Бутирка қамоқхонасининг ўзидан 1600 нафар аёл олиб келинган.
СССРнинг турли нуқталари — Ўрта Осиё, Москва, Ленинград, Украина, Грузия, Арманистондан олиб келинган маҳбуслар кўплигидан жой етмаган.
СССРнинг турли нуқталари — Ўрта Осиё, Москва, Ленинград, Украина, Грузия, Арманистондан олиб келинган маҳбуслар кўплигидан жой етмаган.
«АЛЖИР» музей-мемориал мажмуасининг веб саҳифасидан скриншот
Янги келганлар ўзига барак қуриб, сўрилар ўрнатган, похол тўшаб ётган. Бараклар қамиш ёрдамида иситилган — печга эртаю кеч қамиш солинса-да, бараклардаги иссиқлик 6−8 даражадан ошмаган.
Маҳбуслар тикув фабрикасида ишлаган, далаларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш-саралаш, полиз-боғдорчилик, чорвачилик билан шуғулланган.
Маҳбуслар тикув фабрикасида ишлаган, далаларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш-саралаш, полиз-боғдорчилик, чорвачилик билан шуғулланган.
«АЛЖИР» музей-мемориал мажмуасининг веб саҳифасидан скриншот
«Аёллар саҳар 4 да уйғотилиб, кун давомида 15 соатлаб ишлашга мажбурланган. Лагерь Қозоғистоннинг чекка ҳудудида жойлашгани ҳисобига ёзда жазирама, қишда эса қаҳратон совуқ — бундай шароитда кун бўйи ишлаш эса осон эмасди. Меҳнат оғирлигидан қоровул ҳар куни ўлик аравада аёлларни ташигани ҳақида маълумотлар бор».
Азиза Аҳророва
Бу аянчли воқеаларнинг рамзи сифатида музейнинг ташқи ҳудудида Мотам аркаси, АЛЖИРда бўлга 62 миллат вакилининг руҳини абадийлаштириш мақсадида хорижий мамлакатларнинг элчихонаси томонидан ўрнатилган Эсдалик белгилари, «Умидсизлик ва кучсизлик», «Кураш ва умид» композицияларини кўриш мумкин.
Шунингдек, «Кўз ёшлари» стелласи, «ижтимоий хавфли ва антисовет фаолиятга қодир» сифатида қаралгпн аёллар сақланган бино — барак, Алаш парки, лагерда жазо ўтаган 7 минг нафар аёлнинг исми ёзилган Хотира девори ҳам бор.
Шунингдек, «Кўз ёшлари» стелласи, «ижтимоий хавфли ва антисовет фаолиятга қодир» сифатида қаралгпн аёллар сақланган бино — барак, Алаш парки, лагерда жазо ўтаган 7 минг нафар аёлнинг исми ёзилган Хотира девори ҳам бор.
«АЛЖИР» музей-мемориал мажмуасининг веб саҳифасидан скриншот
Бундан ташқари, икки қаватли кесиқ конус шаклидаги музей биносида иккита — Алаш ва АЛЖИР заллари ҳам мавжуд. Биринчисида Қозоғистон тарихига оид, иккинчисида эса лагерь билан боғлиқ экспозициялар ўрин олган.
Ўзбек аёллари
АЛЖИР музейи сайтидаги маълумотларга кўра, лагер маҳбуслари орасида рус миллатига мансуб аёллар сони энг кўп бўлган. Статистикада ўзбек миллатига мансуб 6 нафар аёл ҳам қайд этилган. Шу билан бирга, улардан тўрт нафари — Зина Аҳметова, Ҳалима Жолдаспаева, Амина Ибрагимова ва Ҳабиба Инагамованинг туғилган жойи Қозоғистон деб кўрсатилган.
«АЛЖИРда Ўзбекистонда туғилган аёллардан — 1937 йил 7 сентябрда "Халқ душмани" сифатида ҳибсга олинганида Ўзбекистон К (б)П Марказий Қўмитасида қишлоқ хўжалиги бўлимининг мудири бўлган Мирмуслим Шермуҳамедовнинг рафиқаси Раҳбар Шермуҳамедова ҳамда 1937 йил 3 августда қамалган жамоат арбоби ва журналист Абдулҳай Тожиевнинг аёли Тожихон Аҳмедоваларнинг исм-фамилияси ҳам ўрин олган», — дейди Азиза Аҳророва.
«Ўтгани юракдан ўтди» китобининг Тожихон Аҳмедова ҳақидаги қисмида, 1937 йилнинг 14 сентябрида «…ўнг троцкийчи аксилинқилобий блок аъзоси Абдулҳай Тожиевнинг хотини» сифатида ҳибсга олинган аёлнинг 1950 йилнинг декабрида «Карлаг» (Қарағанда ахлоқ тузатиш меҳнат лагери)дан ёзган таржимаи ҳоли (69 саҳифаси)дан ўрин олган.
«Ўзбекистонда совет давлатининг қатағон сиёсати: келиб чиқиш сабаблари ва фожиали оқибатлари» / Тожихон Аҳмедовага берилган 8 йиллик муддатнинг бекор қилингани ва иш тўхтатилгани ҳақидаги маълумотномадан скриншот
«…1938 йилгача Тошкент турмасида азоб чекдим. (Кейинчалик Тожихон Аҳмедовани Мордовия ССРга жўнатдилар) Сўнгра… 1939 йилдан 1941 йилга қадар Карело Фин областининг Самара участкасида Долино почта бўлими доирасида ишлатишди. Қилмаган ишим қолмади. Сигир соғдим, новвойлик қилдим, қурилишда ишладим, жазо муддати тугагунга қадар — 1945 йилгача бўёқчилик қилдим. 1945 йил апрелида эркин юришга ижозат тегди. 1948 йил сентябригача яна ишладим. Кейин йўлланмага кўра, Қозоғистон ССРнинг Сариоғоч туманига ишга келдим. Бу йиллар ичида менсиз ўсиб урушга кетган ўғлим Учқун бедарак йўқолди…».
Тожихон Аҳмедова
«1937 йилнинг 30 сентябрида ҳибсга олинган Раҳбар Шермуҳамедова эса 1943 йили жазо муддатини ўтаб қайтган пайти уйи олиб қўйилган, эри отиб ташланган, қизлари эса болалар уйига бериб юборилганди», — дейди Азиза Аҳророва.
«Мен кaмоқда 11 ой ётганимдан кейин СССР НКВДси қошидаги Махсус мажлис томонидан Ватан хоини оиласининг аъзоси сифатида меҳнат-тузатув лагерларида ўташ шарти билан беш йилга озодликдан маҳрум этилганимни эълон қилишди. 1956 йили мен ишни қайта текшириб чиқишларини сўраб, ариза ёздим ва 1957 йил февралида Москвадан ишнинг қайта кўриб чиқишаётгани ҳақидаги жавобни олдим. Мен асоссиз равишда қамалганим учун мени оқлашлари шарт, деб ҳисоблайман… Ҳозир менинг иккита қизим бор. Улар жазо муддатини ўтаётган пайтимда Козоғистондаги болалар уйида эди. Жазо муддати тугагач, 1944 йили уларни ахтариб топдим ва ҳозир улар билан бирга яшамоқдаман. Эримнинг ва менинг қамоққа олинишим қизларимнинг ҳаёт йўлида ўз изини қолдирди, ноҳақ қамалган (мен шундай ҳисоблайман) оталарининг доғи ҳозирга қадар уларнинг манглайидан кетмаган. Эрим ва менинг камалишим муносабати билан оиламиз уй-жойдан маҳрум бўлди. Бу ҳам қизларим тарбиясида акс этмай қолмади…».
Репрессиялар ҳақидаги энг катта электрон энциклопедиялардан ҳисобланган «Бессмертний барак»нинг хотиралар китобида эса АЛЖИРда бўлган аёллар орасида Тошкентда туғилиб ўсган Мариам Токжанованинг исм-фамилияси ҳам бор. Шунингдек, миллати бошқа лекин Ўзбекистонда туғилганлар сифатида Олга Чахвадзе,Зинаида Чупракова,Евгения Шистерларнинг исм-шарифлари ҳам қайд этилган.
Болалар
«1937 йилдан 1939 йилгача собиқ иттифоқда 15 ёшгача бўлган 25 мингдан ортиқ бола оиласидан ажратиб олинган — болалар уйлари ва маҳаллий боғчаларга, бошқа оилаларга бериб юборилган. 15 ёшдан катталари „ижтимоий хавфли“ ҳисобланиб қамоққа олинган», — тушунтиради Азиза Аҳророва.
Унинг қўшимча қилишича, ўша давр тартибига кўра турмуш ўртоғининг отилгани тўғрисида рафиқаларига хабар берилмаган. Шунинг учун аёллар қайта-қайта ариза ёзиб турмуш ўртоғи, болаларини қидирган — лекин баъзи болаларнинг тақдири номаълум бўлган.
Масалан, Тожикистон КП МҚ котиби бўлиб ишлаган Ўринбой Ашуров билан 1937 йилда кетма-кет қамоққа олингач, уч фарзанди — 7 ёш, 5 ёш ва 10 ойлик чақалоғи — етимхонага топширилган Кимё Ашурованинг тақдири қирғиннинг одамлар ҳаётини остин-устун қилиб юборганидан дарак беради. Унинг ўтган кунларига оид хотиралари «Қор қўйнида лолалар"(18−19 саҳифалар)дан ўрин олган.
Унинг қўшимча қилишича, ўша давр тартибига кўра турмуш ўртоғининг отилгани тўғрисида рафиқаларига хабар берилмаган. Шунинг учун аёллар қайта-қайта ариза ёзиб турмуш ўртоғи, болаларини қидирган — лекин баъзи болаларнинг тақдири номаълум бўлган.
Масалан, Тожикистон КП МҚ котиби бўлиб ишлаган Ўринбой Ашуров билан 1937 йилда кетма-кет қамоққа олингач, уч фарзанди — 7 ёш, 5 ёш ва 10 ойлик чақалоғи — етимхонага топширилган Кимё Ашурованинг тақдири қирғиннинг одамлар ҳаётини остин-устун қилиб юборганидан дарак беради. Унинг ўтган кунларига оид хотиралари «Қор қўйнида лолалар"(18−19 саҳифалар)дан ўрин олган.
«Камоқ азобини айтишга юрак дов бермайди. Ҳар иккита аёлга биттадан каравот. Мен меньшевичкалар билан бирга юрардим. Орамизда Лиза исмли аёл бўлиб, у жуда зийрак, кўп нарсани билгувчи эди. У: "Сизларни Сибирь ўрмонлари кутяпти!" деб бизни жисмоний жиҳатдан тарбиялади. Яъни ҳар куни бадантарбия, совуқ чўмилиш, оғир машқлар билан шуғулланардим. Орадан икки ярим йил ўтди. Шунча муддат мен қизларимнинг хаёли билан яшадим. Уларни бир марта кўрсам, дийдорларига тўйсам, майли ўлсам-да, армоним йўқ эди. Бир куни қамоққа янги бир аёл кириб келди. Назоратчи тўсатдан: — Фукаро Ашуровнинг хотини ким? — деб сўради. Унга тикилиб туриб, юрагим "шиғ" этиб кетди. У эса бамайлихотир сўзлади: — Кизинг Кларамиди? У болалар уйида ўлиб колди!!! Бундан-да азоблироқ, мудҳишроқ хабар борми, она учун?! Кўз олдимни зулмат қоплади. Кўрган тушларимни эсладим. …Кларамни дадаси олиб кетмокда эди. Мен уни чақирар эдим: "Кетма, қизим, кетма! Онагинангни ташлаб кетма! Ахир эмизикли эдинг-ку, қара, кўксимга сутларим тўлди!"».
Кимё Ашурова
«Қор қўйнида лолалар»дан
Азиза Аҳророва тадқиқоти давомида Кимёхон Ашурованинг ўртанча қизи Динара билан суҳбатлашиб, унинг кечмишига доир хотираларини тинглаган.
Динара ота-онаси қамоққа олингач опа-сингиллари билан махсус халқ душманларининг фарзандлари сақланадиган болалар уйига жойлаштирилгани, у ердаги қийинчиликлар, оч қолгани ҳақида айтиб берган.
Уч ой ўтгач тоғаси етимхонадан Динара ва унинг опасини ариза ёзиб олиб кетган. Лекин аризада исм-фамилияси кўрсатилмаган синглиси Кларанинг кейинги тақдири номаълумлигича қолган.
Динара ота-онаси қамоққа олингач опа-сингиллари билан махсус халқ душманларининг фарзандлари сақланадиган болалар уйига жойлаштирилгани, у ердаги қийинчиликлар, оч қолгани ҳақида айтиб берган.
Уч ой ўтгач тоғаси етимхонадан Динара ва унинг опасини ариза ёзиб олиб кетган. Лекин аризада исм-фамилияси кўрсатилмаган синглиси Кларанинг кейинги тақдири номаълумлигича қолган.
Скриншот/ docs.historyrussia
«Ота-оналар қамоққа олингач ҳамма нарса — пуллар, болаларга тегишли кийим-кечак ва ўйинчоқлар ҳам олиб кетилган. ʻБувимиз қари ота-онамиз қамоқда илтимос, пулимизни қайтариб беринг. Ейишга нонимиз йўқ, бувим ишлолмайдиʼ, деб ёзган болалар аризаларида. Бундан ташқари, уларга ʻватан хоинининг қизи, фарзанди деганʼ тамғалар ёпиштирилган. Тазйиқлар сабаб ўқиёлмай, мактаб алмаштиришган. Энг ёмони бир умр руҳий травма билан яшашган», — дейди Азиза Аҳророва.
Азиза Аҳророванинг тушунтиришича, собиқ СССРдаги 18000 га яқин аёлнинг дарбадар бўлиши, оилалар парчаланиб, болаларнинг аксариятини етим қолишига сабаб бўлган 00486, умуман бу мавзуга доир ҳужжат ва маълумотларни ўрганиш ҳали ҳам давом этмоқда.
Ҳали қўл етиб бормаган, ўрганиб улгурилмаган ҳужжатлар борлиги туфайли Ўзбекистон ҳудудида қамоққа олинган ва қатл қилинган ўзбек хотин қизларининг сони мавҳум. Лекин бир нарса аниқ — сони қанча эканидан қатъи назар, улар, умуман қатағон қурбонларининг ҳеч бири унутилмаслиги, унуттирилмаслиги керак.
Азиза Аҳророванинг тушунтиришича, собиқ СССРдаги 18000 га яқин аёлнинг дарбадар бўлиши, оилалар парчаланиб, болаларнинг аксариятини етим қолишига сабаб бўлган 00486, умуман бу мавзуга доир ҳужжат ва маълумотларни ўрганиш ҳали ҳам давом этмоқда.
Ҳали қўл етиб бормаган, ўрганиб улгурилмаган ҳужжатлар борлиги туфайли Ўзбекистон ҳудудида қамоққа олинган ва қатл қилинган ўзбек хотин қизларининг сони мавҳум. Лекин бир нарса аниқ — сони қанча эканидан қатъи назар, улар, умуман қатағон қурбонларининг ҳеч бири унутилмаслиги, унуттирилмаслиги керак.
Материални Гулираъно Мусаева тайёрлади.
Матн ва барча график материалларга бўлган ҳуқуқлар Gazeta нашрига тегишли. Gazeta интернет-нашрида эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан бу ерда танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
Матн ва барча график материалларга бўлган ҳуқуқлар Gazeta нашрига тегишли. Gazeta интернет-нашрида эълон қилинган материаллардан фойдаланиш шартлари билан бу ерда танишиш мумкин.
Қизиқарли нарсаларни биласизми? У ҳақида бошқаларга айтиб бермоқчимисиз? Ўз ҳикоянгизни sp@gazeta.uz электрон манзилига юборинг.
