Чилонзорнинг 6-даҳасидаги 48/49-уй ҳовлисида ҳаёт ўз маромида оқаётгандек: гулзорлару буталар орасидан тор йўлаклар ўтган, тортилган кир дорларда кийимлар осилган, дарахтлар соясида болалар ўйнаб, қўшнилар суҳбатлашиб ўтирибди. Бу ердаги ноодатий нарса — яшилликнинг кўплиги: шу даражада кўпки, ҳовли ўрмонни эслатади. Шунчаки ўрмон эмас, нақ тропик ўрмонни — йўлаклар бўйлаб тўп-тўп бўлиб бананлар ўсиб ётибди. Уларнинг баландлиги учинчи қават деразаларигача етади, кенг, яшил барглари эса қалин соябон ҳосил қилган.

Кўкаламзорлаштириш ишларининг бошида турган одамни узоқ излашга ҳожат йўқ. Бананзорлар орасидан ишчи қўлқоп кийиб, бир қўлида ўроқ, иккинчисида эса боғ қайчиси тутган бир киши кўзга ташланади. Бу 63 ёшли Ботир Валиев — бир пайтлар қаровсиз ётган ҳудудни даҳадаги энг кўкаламзорлаштирилган ҳовлилардан бирига айлантирган уй бошқарувчиси.

Ботир Валиев асли навоийлик. Касби — электрик. Аввал Ўзбекистонда автобазада ишлаган, кейин Жанубий Кореяга кетиб, у ерда завод ускуналарига техник хизмат кўрсатган. 2014 йилда ўз уйига — Тошкентга қайтиб келган.

«Бир куни қаттиқ совуқда кўчада ухлаб қолиб, қаттиқ шамолладим. Узоқ вақт даволандим, лекин аҳволим яхшиланмади. Шундан кейин ватанга қайтишимга тўғри келди. Деярли бир йил уйдан чиқолмадим. 2015 йилнинг охирларига келибгина кўчага чиқа бошладим. Ўшанда ҳовлимиз нақадар ҳувиллаб қолгани, жонсизлашиб кетганини пайқадим», — деб эслайди Ботир ака.

Деразалар тагидаги ўт босган бўм-бўш ерда бир туп тут дарахти ёлғиз ўсарди. Ҳовли чиқиндига тўлиб ётар, на ўриндиқлар, на дам олиш учун бирор шароит бор эди. Майдоннинг катта қисмида эса тартибсиз автотураргоҳ ҳосил қилинганди. Машиналарни уй бўйлаб, ҳатто баъзан деразалар тагига ҳам бир неча қатор қилиб қолдириб кетишарди.

«Қўшнилардан: “Яқинда кўчиб кетасизларми?” деб сўрадим. Улар бу ерда бир неча ўн йилдан бери яшашларини ва ҳеч қаерга кўчиш ниятида эмасликларини айтишди. Буни эшитиб, ҳайрон қолдим: қандай қилиб бир жойда шунча йил яшаб, атрофдаги ҳеч нарсани ўзгартирмаслик мумкин? Аввалига одамлар бу ҳовлини ўзлариники деб билишмаса керак, деб ўйладим. Кейин эса улар мавжуд ҳолатга кўникиб қолишганини тушундим. Лекин бундай яшаб бўлмайди», — деб эслайди Валиев.

Валиев ободонлаштириш ишларини ўз подъезди олдидаги ҳудуддан бошлади. Машиналар уйга яқин келмаслиги учун йўл четига тўсиқлар ўрнатди. Сўнгра атрофни чиқиндилардан тозалади, ўтларни ўриб чиқди ва қотиб қолган ерни юмшатди. Ботир аканинг сўзларига кўра, айнан жисмоний меҳнат соғлигини тиклашга ёрдам берган.

«Аввалига ҳовлига оз-оздан чиқиб турардим, кейинроқ ҳар куни ишлайдиган бўлдим. Бу мен учун худди жисмоний машқдек эди. Спортзалга қатнаш ўрнига ер чопиб, экинлар экардим ва кўп вақтимни тоза ҳавода ўтказардим. Қанча кўп ҳаракат қилсам, ўзимни шунча яхши ҳис қилардим. Шунинг учун, белкурак ва кетмон ҳаётимни сақлаб қолди, десам ҳам бўлади», — дейди у.

Ҳовлининг қиёфаси ўзгариши билан уй аҳолисининг умумий ҳудудга бўлган муносабати ҳам ўзгарди. Аввалига Ботир ака бир ўзи ишлаган бўлса, вақт ўтиб унинг ташаббусини қўшнилари ҳам қўллаб-қувватлай бошлади. Улар тозалаш ишларига чиқа бошладилар, суғориш ва кўчат экишда ёрдамлашиб, навбатма-навбат йўлакларни супурадиган ва дам олиш жойларини обод қиладиган бўлишди.

2018 йилда аҳоли Валиевга уйни бошқаришни таклиф қилди. Ботир ака қўшнилар билан бирга зарур маблағни йиғиб, эски уй ва унинг ҳудудини босқичма-босқич тартибга келтирди. Ўз қўллари билан ўриндиқлар ясади, йўлакларга ҳаракат датчикли чироқлар ўрнатди, суғориш учун насос сотиб олди ва машиналардан бўшаган жойни аста-секин боғга айлантира бошлади.

Ҳовлида илк ўсимликлар 2016 йилда деярли тасодифан пайдо бўлган. Қўшнилардан бири Ботир акага бир даста нилуфар келтириб берган, у эса гулларни ўз подъезди атрофига экиб чиққан. Кейинроқ уй ёқалаб атиргул буталари, настарин, бинафша ва намозшомгул пайдо бўлди. Бироқ йўловчилар гулларни тез-тез узиб кетарди.

«Гулларни гоҳ болалар, гоҳ катталар тинимсиз узиб кетарди. Мен уларга гуллар ҳамма учун экилганини тушунтирардим. “Мана, сиз бу гўзалликни кўрдингиз, лекин ортингиздан келадиган бошқа одамнинг ҳам бундан баҳраманд бўлишга ҳаққи бор-ку”, дердим. Лекин ҳар бир кишини кузатиб, ҳар бирини койиб бўлмас экан. Шундан кейин бананни кўриб қолдиму, ҳовлига экишга қарор қилдим. У ям-яшил, кўриниши чиройли ва энг асосийси, ҳеч ким унга тегмайди», — дея ҳикоя қилади Ботир ака.

Ботир ака биринчи банан кўчатини 2022 йилда таниш бир боғбондан сотиб олган. Ўсимлик тутиб кетиб, кўп ўтмай, унинг асосидан ёш новдалар чиқа бошлаган. Ботир ака уларни ажратиб олиб, ҳовлининг бошқа жойларига ўтказишни ўрганиб олган ва шу тариқа бананлар сонини босқичма-босқич кўпайтирган.

Банан парваришида энг асосийси — мўл-кўл суғориш. Сув уй яқинидаги ариқдан олинади ва насос ёрдамида барча ўсимликларга етказиб берилади. Уй бошқарувчисининг кузатишича, катта ёшдаги ўсимликлар Тошкентнинг жазирамасига аллақачон мослашиб бўлган ва етарлича суғорилса, қуёшдан қўшимча ҳимояга муҳтож эмас.

Ўтган йили ўсимликлар илк бор гуллаб, мева тугишни бошлади. Бироқ қисқа илиқ мавсум бананларнинг пишиб етилиши учун етарли бўлмади.

«Бананлар тахминан 5–6 см гача ўсди, лекин совуқ тушгунча барибир пишиб улгурмади. Мен учун асосийси ҳосил эмас, балки бананларнинг тез ўсиши, кўп барг чиқариб, соя бериши. Меваларнинг ўзини эса яқин атрофдаги дўкондан сотиб олса бўлади», — дейди уй бошқарувчиси.

Ҳаво совиши билан бананларнинг ер устидаги қисми қуриб қолади. Дастлабки аёзлардан сўнг барглари қорайиб, тўкилади. Шунда Валиев банан пояларини ер устидаги тахминан 40–50 см қисмини қолдириб, кесиб олади, ўсимликлар остини эса қалин қилиб хазон билан кўмиб қўяди. У иситиш учун плёнка ва бошқа сунъий материаллардан фойдаланмайди.

«Ўсимликларни совуқдан ҳимоя қилиш учун тўкилган баргларнинг ўзи кифоя. Агар қиш илиқ келса, бананлар январь ёки февралдаёқ ўса бошлаши мумкин, лекин одатда янги новдалар март ойида униб чиқади», — дея тушунтиради у.

Тўкилган хазон ўғит вазифасини ҳам ўтайди. Валиев уни ўсимликларнинг кесилган қисмлари ва ошхонадан чиққан ўсимлик чиқиндилари билан бирга эни тахминан 70 см, чуқурлиги эса 50 см келадиган чуқурга солади. Бир йил ичида органика тўқ рангли юмшоқ чириндига (компостга) айланади. Ҳар кузда уни ерга солиб чиқишади, бўшаган чуқур эса яна янги барглар билан тўлдирилади. Шу тариқа уй аҳолиси ўғит сотиб олиш, хазонни олиб чиқиб кетиш учун пул тўлаб ўтирмайди.

«Хазон — чиқинди эмас. Чиқинди — бу пластик ва чиримайдиган нарсалардир. Хазон эса бир йилдан кейин ўсимликлар учун ажойиб озуқага айланади», — дея таъкидлайди Валиев.

Тўрт йил ичида битта тутиб кетган ўсимликдан ўнлаб янгилари пайдо бўлди. Бугунги кунда Чилонзордаги «плантация»да 200 га яқин катта банан дарахти ва ёш новдалар бор. Мавсум давомида уларнинг энг йириклари қарийб етти метр – учинчи қават деразаларигача ўсади, кичик новдалари эса кузга бориб бир ярим-икки метрга етади.

Ҳовлидаги ягона экзотик ўсимлик банан эмас. Валиев ўз коллекциясини бойитиш истагида маҳаллий иқлимда кўкариб кета оладиган ноёб ўсимликларни излай бошлади. Шу тариқа бу ерда бамбук, қирққулоқ (папоротник) ва хурмо пальмаси пайдо бўлди.

Ботир ака эришилган ютуқлар билан тўхтаб қолмоқчи эмас. Аҳоли ундан уйнинг бошқа тарафига ҳам банан экишда давом этишни сўрамоқда. У вақт ўтиши билан бутун бино атрофи кўкаламзорлашиши учун у ерга ёш новдаларни кўчириб ўтказишни режалаштиряпти.

Валиев бананлардан ташқари бамбук, пальма, қирққулоқ ва лианалар экишни ҳам кенгайтирмоқчи. Чирмашиб ўсувчи ўсимликлар юқорига кўтарилиб, соябон ҳосил қилиши учун устунлар орасига арқон тортмоқчи. Ботир аканинг мўлжалига кўра, вақти келиб бу оддий ҳовли чангалзорга айланади.

Уй бошқарувчиси ҳовлидан ўтадиган ариқни ҳам ўзгартириш ниятида. У ариқни дарахтлар ва гулзорларни айланиб ўтадиган кичик каналга айлантиришни режалаштирган. Ёнига эса нилуфарлар солинган ҳовузлар ва устидан сув оқиб турадиган манзарали қоялар қурмоқчи. Сувни бекорга сарфламаслик учун Ботир ака ҳаракат датчикларини ўрнатишни таклиф қиляпти: насос фақат ҳовузга одам яқинлашгандагина ишга тушади.

«Орзуим – ҳовлини Канар оролларига айлантириш. Қўшниларга айтаман: “Дам олиш учун ҳеч қаерга боришингиз шарт бўлмайди. Шунчаки уйдан чиқиб, ўриндиққа ўтирасиз-у, яшиллик ва сув бағрида ҳордиқ чиқарасиз”. Ёзнинг жазирамасида ҳам қалин ўсимликлар бу ерда салқинликни сақлаб туради», – дейди Валиев ҳовлининг келажаги ҳақида ўйлар экан.

Бу ғояларни амалга ошириш осон эмас. Валиевнинг транспорти ҳам, махсус техникаси ҳам йўқ — фақат боғбончилик асбоблари ва кичкина аравачаси бор, холос. Тупроқ, ўғит ва йирик кўчатларни олиб келишга қўшнилар ёрдамлашади. Бироқ қийинчиликлар бу кишини тўхтатиб қололмайди — бугун уй атрофида ўсиб турган деярли ҳамма нарса бир пайтлар тозаланган кичик бўш ер ва бир нечта ўсимликдан бошланган.

«Бизда одамлар кимдир келиб, ҳамма ишни улар учун қилиб беришини кутишга ўрганиб қолган. Лекин ўз ҳовлимизга ўзимиз ғамхўрлик қилмасак, ким ғамхўрлик қилади? Бу ерда ўзимиз яшаймиз-ку. Пул, сув ёки асбоб йўқлигини баҳона қилмасдан, имконият излаш керак. Тозалаш ишларига мажбуран эмас, балки ўз хоҳишингиз, яхши ният билан чиқиш лозим. Шундагина бирор натижага эришиш мумкин», – дея сўзига якун ясайди Ботир ака.