Chilonzorning 6-dahasidagi 48/49-uy hovlisida hayot bir maromda oqayotgandek: gulzorlaru butalar orasidan tor yo‘laklar o‘tgan, tortilgan kir dorlarda kiyimlar osilgan, daraxtlar soyasida bolalar o‘ynab, qo‘shnilar suhbatlashib o‘tiribdi. Bu yerdagi noodatiy narsa — yashillikning ko‘pligi: shu darajada ko‘pki, hovli o‘rmonni eslatadi. Shunchaki o‘rmon emas, naq tropik o‘rmonni — yo‘laklar bo‘ylab to‘p-to‘p bo‘lib bananlar o‘sib yotibdi. Ularning balandligi uchinchi qavat derazalarigacha yetadi, keng, yashil barglari esa qalin soyabon hosil qilgan.

Ko‘kalamzorlashtirish ishlarining boshida turgan odamni uzoq izlashga hojat yo‘q. Bananzorlar orasidan ishchi qo‘lqop kiyib, bir qo‘lida o‘roq, ikkinchisida esa bog‘ qaychisi tutgan bir kishi ko‘zga tashlanadi. Bu 63 yoshli Botir Valiyev — bir paytlar qarovsiz yotgan hududni dahadagi eng ko‘kalamzorlashtirilgan hovlilardan biriga aylantirgan uy boshqaruvchisi.

Botir Valiyev asli navoiylik. Kasbi — elektrik. Avval O‘zbekistonda avtobazada ishlagan, keyin Janubiy Koreyaga ketib, u yerda zavod uskunalariga texnik xizmat ko‘rsatgan. 2014-yilda o‘z uyiga — Toshkentga qaytib kelgan.

“Bir kuni qattiq sovuqda ko‘chada uxlab qolib, qattiq shamolladim. Uzoq vaqt davolandim, lekin ahvolim yaxshilanmadi. Shundan keyin vatanga qaytishimga to‘g‘ri keldi. Deyarli bir yil uydan chiqolmadim. 2015-yilning oxirlariga kelibgina ko‘chaga chiqa boshladim. O‘shanda hovlimiz naqadar huvillab qolgani, jonsizlashib ketganini payqadim”, — deb eslaydi Botir aka.

Derazalar tagidagi o‘t bosgan bo‘m-bo‘sh yerda bir tup tut daraxti yolg‘iz o‘sardi. Hovli chiqindiga to‘lib yotar, na o‘rindiqlar, na dam olish uchun biror sharoit bor edi. Maydonning katta qismida esa tartibsiz avtoturargoh hosil qilingandi. Mashinalarni uy bo‘ylab, hatto ba’zan derazalar tagiga ham bir necha qator qilib qoldirib ketishardi.

“Qo‘shnilardan: “Yaqinda ko‘chib ketasizlarmi?” deb so‘radim. Ular bu yerda bir necha o‘n yildan beri yashashlarini va hech qayerga ko‘chish niyatida emasliklarini aytishdi. Buni eshitib, hayron qoldim: qanday qilib bir joyda shuncha yil yashab, atrofdagi hech narsani o‘zgartirmaslik mumkin? Avvaliga odamlar bu hovlini o‘zlariniki deb bilishmasa kerak, deb o‘yladim. Keyin esa ular mavjud holatga ko‘nikib qolishganini tushundim. Lekin bunday yashab bo‘lmaydi”, — deb eslaydi Valiyev.

Valiyev obodonlashtirish ishlarini o‘z podyezdi oldidagi hududdan boshladi. Mashinalar uyga yaqin kelmasligi uchun yo‘l chetiga to‘siqlar o‘rnatdi. So‘ngra atrofni chiqindilardan tozaladi, o‘tlarni o‘rib chiqdi va qotib qolgan yerni yumshatdi. Botir akaning so‘zlariga ko‘ra, aynan jismoniy mehnat sog‘ligini tiklashga yordam bergan.

“Avvaliga hovliga oz-ozdan chiqib turardim, keyinroq har kuni ishlaydigan bo‘ldim. Bu men uchun xuddi jismoniy mashqdek edi. Sportzalga qatnash o‘rniga yer chopib, ekinlar ekardim va ko‘p vaqtimni toza havoda o‘tkazardim. Qancha ko‘p harakat qilsam, o‘zimni shuncha yaxshi his qilardim. Shuning uchun, belkurak va ketmon hayotimni saqlab qoldi, desam ham bo‘ladi”, — deydi u.

Hovlining qiyofasi o‘zgarishi bilan uy aholisining umumiy hududga bo‘lgan munosabati ham o‘zgardi. Avvaliga Botir aka bir o‘zi ishlagan bo‘lsa, vaqt o‘tib uning tashabbusini qo‘shnilari ham qo‘llab-quvvatlay boshladi. Ular tozalash ishlariga chiqa boshladilar, sug‘orish va ko‘chat ekishda yordamlashib, navbatma-navbat yo‘laklarni supuradigan va dam olish joylarini obod qiladigan bo‘lishdi.

2018-yilda aholi Valiyevga uyni boshqarishni taklif qildi. Botir aka qo‘shnilar bilan birga zarur mablag‘ni yig‘ib, eski uy va uning hududini bosqichma-bosqich tartibga keltirdi. O‘z qo‘llari bilan o‘rindiqlar yasadi, yo‘laklarga harakat datchikli chiroqlar o‘rnatdi, sug‘orish uchun nasos sotib oldi va mashinalardan bo‘shagan joyni asta-sekin bog‘ga aylantira boshladi.

Hovlida ilk o‘simliklar 2016-yilda deyarli tasodifan paydo bo‘lgan. Qo‘shnilardan biri Botir akaga bir dasta nilufar keltirib bergan, u esa gullarni o‘z podyezdi atrofiga ekib chiqqan. Keyinroq uy yoqalab atirgul butalari, nastarin, binafsha va namozshomgul paydo bo‘ldi. Biroq yo‘lovchilar gullarni tez-tez uzib ketardi.

“Gullarni goh bolalar, goh kattalar tinimsiz uzib ketardi. Men ularga gullar hamma uchun ekilganini tushuntirardim. “Mana, siz bu go‘zallikni ko‘rdingiz, lekin ortingizdan keladigan boshqa odamning ham bundan bahramand bo‘lishga haqqi bor-ku”, derdim. Lekin har bir kishini kuzatib, har birini koyib bo‘lmas ekan. Shundan keyin bananni ko‘rib qoldimu, hovliga ekishga qaror qildim. U yam-yashil, ko‘rinishi chiroyli va eng asosiysi, hech kim unga tegmaydi”, — deya hikoya qiladi Botir aka.

Botir aka birinchi banan ko‘chatini 2022-yilda tanish bir bog‘bondan sotib olgan. O‘simlik tutib ketib, ko‘p o‘tmay, uning asosidan yosh novdalar chiqa boshlagan. Botir aka ularni ajratib olib, hovlining boshqa joylariga o‘tkazishni o‘rganib olgan va shu tariqa bananlar sonini bosqichma-bosqich ko‘paytirgan.

Banan parvarishida eng asosiysi — mo‘l-ko‘l sug‘orish. Suv uy yaqinidagi ariqdan olinadi va nasos yordamida barcha o‘simliklarga yetkazib beriladi. Uy boshqaruvchisining kuzatishicha, katta yoshdagi o‘simliklar Toshkentning jaziramasiga allaqachon moslashib bo‘lgan va yetarlicha sug‘orilsa, quyoshdan qo‘shimcha himoyaga muhtoj emas.

O‘tgan yili o‘simliklar ilk bor gullab, meva tugishni boshladi. Biroq qisqa iliq mavsum bananlarning pishib yetilishi uchun yetarli bo‘lmadi.

“Bananlar taxminan 5–6 sm gacha o‘sdi, lekin sovuq tushguncha baribir pishib ulgurmadi. Men uchun asosiysi hosil emas, balki bananlarning tez o‘sishi, ko‘p barg chiqarib, soya berishi. Mevalarning o‘zini esa yaqin atrofdagi do‘kondan sotib olsa bo‘ladi”, — deydi uy boshqaruvchisi.

Havo sovishi bilan bananlarning yer ustidagi qismi qurib qoladi. Dastlabki ayozlardan so‘ng barglari qorayib, to‘kiladi. Shunda Valiyev banan poyalarini yer ustidagi taxminan 40–50 sm qismini qoldirib, kesib oladi, o‘simliklar ostini esa qalin qilib xazon bilan ko‘mib qo‘yadi. U isitish uchun plyonka va boshqa sun’iy materiallardan foydalanmaydi.

“O‘simliklarni sovuqdan himoya qilish uchun to‘kilgan barglarning o‘zi kifoya. Agar qish iliq kelsa, bananlar yanvar yoki fevraldayoq o‘sa boshlashi mumkin, lekin odatda yangi novdalar mart oyida unib chiqadi”, — deya tushuntiradi u.

To‘kilgan xazon o‘g‘it vazifasini ham o‘taydi. Valiyev uni o‘simliklarning kesilgan qismlari va oshxonadan chiqqan o‘simlik chiqindilari bilan birga eni taxminan 70 sm, chuqurligi esa 50 sm keladigan chuqurga soladi. Bir yil ichida organika to‘q rangli yumshoq chirindiga (kompostga) aylanadi. Har kuzda uni yerga solib chiqishadi, bo‘shagan chuqur esa yana yangi barglar bilan to‘ldiriladi. Shu tariqa uy aholisi o‘g‘it sotib olish, xazonni olib chiqib ketish uchun pul to‘lab o‘tirmaydi.

“Xazon — chiqindi emas. Chiqindi — bu plastik va chirimaydigan narsalardir. Xazon esa bir yildan keyin o‘simliklar uchun ajoyib ozuqaga aylanadi”, — deya ta’kidlaydi Valiyev.

To‘rt yil ichida bitta tutib ketgan o‘simlikdan o‘nlab yangilari paydo bo‘ldi. Bugungi kunda Chilonzordagi “plantatsiya”da 200 ga yaqin katta banan daraxti va yosh novdalar bor. Mavsum davomida ularning eng yiriklari qariyb yetti metr – uchinchi qavat derazalarigacha o‘sadi, kichik novdalari esa kuzga borib bir yarim-ikki metrga yetadi.

Hovlidagi yagona ekzotik o‘simlik banan emas. Valiyev o‘z kolleksiyasini boyitish istagida mahalliy iqlimda ko‘karib keta oladigan noyob o‘simliklarni izlay boshladi. Shu tariqa bu yerda bambuk, qirqquloq (paporotnik) va xurmo palmasi paydo bo‘ldi.

Botir aka erishilgan yutuqlar bilan to‘xtab qolmoqchi emas. Aholi undan uyning boshqa tarafiga ham banan ekishda davom etishni so‘ramoqda. U vaqt o‘tishi bilan butun bino atrofi ko‘kalamzorlashishi uchun u yerga yosh novdalarni ko‘chirib o‘tkazishni rejalashtiryapti.

Valiyev bananlardan tashqari bambuk, palma, qirqquloq va lianalar ekishni ham kengaytirmoqchi. Chirmashib o‘suvchi o‘simliklar yuqoriga ko‘tarilib, soyabon hosil qilishi uchun ustunlar orasiga arqon tortmoqchi. Botir akaning mo‘ljaliga ko‘ra, vaqti kelib bu oddiy hovli changalzorga aylanadi.

Uy boshqaruvchisi hovlidan o‘tadigan ariqni ham o‘zgartirish niyatida. U ariqni daraxtlar va gulzorlarni aylanib o‘tadigan kichik kanalga aylantirishni rejalashtirgan. Yoniga esa nilufarlar solingan hovuzlar va ustidan suv oqib turadigan manzarali qoyalar qurmoqchi. Suvni bekorga sarflamaslik uchun Botir aka harakat datchiklarini o‘rnatishni taklif qilyapti: nasos faqat hovuzga odam yaqinlashgandagina ishga tushadi.

“Orzuim – hovlini Kanar orollariga aylantirish. Qo‘shnilarga aytaman: “Dam olish uchun hech qayerga borishingiz shart bo‘lmaydi. Shunchaki uydan chiqib, o‘rindiqqa o‘tirasiz-u, yashillik va suv bag‘rida hordiq chiqarasiz”. Yozning jaziramasida ham qalin o‘simliklar bu yerda salqinlikni saqlab turadi”, – deydi Valiyev hovlining kelajagi haqida o‘ylar ekan.

Bu g‘oyalarni amalga oshirish oson emas. Valiyevning transporti ham, maxsus texnikasi ham yo‘q — faqat bog‘bonchilik asboblari va kichkina aravachasi bor, xolos. Tuproq, o‘g‘it va yirik ko‘chatlarni olib kelishga qo‘shnilar yordamlashadi. Biroq qiyinchiliklar bu kishini to‘xtatib qololmaydi — bugun uy atrofida o‘sib turgan deyarli hamma narsa bir paytlar tozalangan kichik bo‘sh yer va bir nechta o‘simlikdan boshlangan.

“Bizda odamlar kimdir kelib, hamma ishni ular uchun qilib berishini kutishga o‘rganib qolgan. Lekin o‘z hovlimizga o‘zimiz g‘amxo‘rlik qilmasak, kim gʻamxoʻrlik qiladi? Bu yerda o‘zimiz yashaymiz-ku. Pul, suv yoki asbob yo‘qligini bahona qilmasdan, imkoniyat izlash kerak. Tozalash ishlariga majburan emas, balki o‘z xohishingiz, yaxshi niyat bilan chiqish lozim. Shundagina biror natijaga erishish mumkin”, – deya so‘ziga yakun yasaydi Botir aka.