1938-yilning 8-martida Sovet matbuoti asosan xotin-qizlarga yaratilgan sharoitlar, ularning yutuq va huquqlari haqida yozgan. Ayni paytda “Katta qirg‘in” avjiga chiqqan — qatag‘on qurbonlari va surgun qilinganlar orasida esa xotin-qizlar ham bor edi.

Fuqarolik va insoniy haqlari toptalgan, aksariyati beayb mazlumalar “bayram”ni sovuq qamoqxona va lagerlarda — oilasi, farzandlaridan uzoqda “qutlagan”.

1937−1938-yillardagi “Katta qirg‘in” — Oktabr to‘ntarilishidan SSSR parchalangunicha bo‘lgan, Lenin va Stalin “me’morligi”dagi qatag‘onlar ichida eng chirkin, qonlisi edi. Ushbu qatliom 1937-yil 30-iyulda, “Sobiq quloq qilinganlar, jinoyatchilar va boshqa sovetlarga qarshi unsurlarni qatag‘on qilish operatsiyasi haqida”gi 00447 sonli buyruq bilan boshlangan.

Ikkinchi toifaga faoliyati nisbatan sustroq bo‘lsa-da, baribir dushman deb baholangan qolgan barcha shaxslar kiritilgan. Ular hibsga olinib, 8 yildan 10 yilgacha muddatga lagerlarga yuborilishi, ular orasidagi eng ashaddiy va ijtimoiy jihatdan xavfli deb topilganlar esa “uchlik” qarori bilan xuddi shu muddatga qamoqxonalarga jo‘natilishi belgilangan.

1992-yilda tashkil etilgan Arxivlarni maxfiylikdan chiqarish komissiyasi, yerosti metall bunkerlarida saqlangan maxfiy materiallar orasidan — respublikalar va oblastlar bo‘yicha qancha odam qatag‘on qilinishi belgilangan hujjatlarni topgan.

Shu asosida, “Trud” gazetasining 1992-yil 4-iyundagi sonida, “Raznaryadka asosida otuv yoki bolsheviklar buni qanday amalga oshirgandi” (“Расстрел по разнарядке, или Как это делали большевики”) maqolasi e’lon qilingan.

SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi (keyingi o‘rinlarda NKVD) Davlat xavfsizligi bosh boshqarmasining “Tarixiy hujjatlarning elektron kutubxonasi”dan joy olgan quyidagi namunalar orqali qirg‘inning ko‘lamini tasavvur qilish mumkin.

Tarix fanlari nomzodi, dotsent Nilufar Joʻrayevaning “Social Sciences and Humanities Research Fundamentals” jurnalida chop etilgan maqolasida esa 1937−1938-yillarda Oʻzbekistonda 41 ming kishi qamoqqa olinib, ulardan 6920 nafari otib tashlangani, qolganlari esa uzoq oʻlkalarga surgun qilingani aytiladi.

“‘Katta qirg‘in’da O‘zbekistondan minglab begunoh kishilar — vatanparvar rahbarlar, ma’rifatparvar ijodkorlar, siyosatning noto‘g‘riligiga aqli yetgan ozodlik kurashchilari qatag‘onga uchradi, otuvga hukm qilindi, jismonan mahv etildi. Ularning orasida ziyoli — 4 qator she’r yozgani, Germaniyada ta’lim olgani uchun dushmanga chiqarilgan ayollar, 00486-sonli buyruq asosida hech qanday dalil-isbotsiz olib ketilgan uy bekalari ham bor edi”, deydi tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyining ekspozitsiya bo‘limi boshlig‘i Azizaxon Ahrorova.

“Deylik 8 yil belgilangan muddati yakuniga yetgan bo‘lsa-da, ayblov olib tashlanmagani uchun surgundan 25 yil o‘tganidan keyin qaytgan ayollar ham bo‘lgan”ligini ta’kidlagan Aziza Ahrorova o‘zining “O‘zbekiston SSRda xotin-qizlarning qatag‘on qilinishi” nomli dissertatsiyasida — qamoqqa olingan ayollarning yoshi asosan 30−40 atrofida bo‘lganiga e’tibor qaratgan.

00486 sonli buyruq chiqqan — 1937-yil avgustidan, 1938-yil 15-oktabrgacha bo‘lgan davrda, to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlarga ko‘ra, 18 mingdan ortiq “vatan xoinlari”ning rafiqalari qatag‘on qilingan. Aziza Ahrorovaning tushuntirishicha, hali qo‘l yetib bormagan va o‘rganilmagan hujjatlar mavjudligi sababli O‘zbekiston hududida qamoqqa olingan va qatl etilgan o‘zbek xotin-qizlarining aniq soni hozircha noma’lum.

O‘zbekiston Xalq komissarlari sovetining rais o‘rinbosari Jo‘ra To‘rabekovning rafiqasi — 1937-yil 2-oktyabrda qamoqqa olingan Sora To‘rabekovaning tergov jarayoni Aziza Ahrorovaning ayollarning so‘roq qilinishiga doir fikrlariga bir isbot bo‘la oladi.

Ko‘rsatmalar odatda rus tilida olingan. Xudoyorxonning nabirasi — Saodatxon Aminovaning “Toshturma”dan yozgan arizasi esa ruscha bilmaganlar qanday so‘roq qilingani haqida tasavvur beradi. Saodatxon 1938-yil 13-iyulda, aksilinqilobiy qozoq millatchilik tashkilotida ishtirok etganlik va josuslikda shubhalanib, qamoqqa olingan.

Aziza Ahrorovaning qayd etishicha, rus tilini bilgan yoki tarjimon bo‘lgan taqdirda ham tergovda ayollar tazyiq ostida moslashtirilgan spravkalarga imzo qo‘yishga majburlangan. Buni u Germaniyada o‘qib qaytgan Maryam Sultonmurodovaning taqdiri misolida tushuntiradi. Ma’lum bo‘lishicha, Maryam Sultonmurodovaga 5 oylik qizini olib qo‘yish bilan tahdid qilinib, ayblov qog‘oziga imzo qo‘ydirilgan.

“Vatan xoini” va “xalq dushmani” deb e’lon qilinganlar, shuningdek, ularning 00486-sonli buyruq asosida qatag‘on qilingan rafiqalari qamoq va majburiy mehnat lagerlariga yuborilgan. GULAG — Axloq tuzatish-mehnat lagerlari bosh boshqarmasi SSSRdagi majburiy mehnat lagerlari tizimini boshqargan tuzilma edi.

Tarixchilar Arseniy Roginskiy va Aleksandr Danielning tadqiqotida yozilishicha, 1937-yilning iyulida G‘arbiy Sibir va Qozog‘istonda ayollar uchun maxsus lagerlar tashkil qilish buyurilgan. Lekin ular tayyorlab ulgurilmagani tufayli 00486 sonli buyruqda mahbuslarni jo‘natish kerak bo‘lgan joy sifatida Moskva yaqini, Mordoviyada joylashgan Temnikovskiy mehnat tuzatish lageri — “Temlag” ko‘rsatilgan.

1937-yil sentabrga kelib u yerda “vatan xoinlari”ning oila a’zosi bo‘lgan ayollar uchun birinchi maxsus bo‘lim tashkil etilgan. Lekin “Temlag”ga yuborilganlar sig‘may qolgani bois qo‘shimcha lager punktlari bo‘shatila boshlangan.

Xotin-qizlarning ayrimlari chindan ham erkaklar qamoqxonasi, masalan, “Butirka” (бутирская тюрьма)ga yuborilganini tasdiqlagan tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori Aziza Ahrorova o‘zbek ayollarining aksariyati “Toshturma”da bo‘lgani, ba’zi ziyoli ayollar esa Sibir, Magadanga jo‘natilganini qo‘shimcha qiladi.

Odatda jazoga hukm qilingan ayollar doimiy ravishda bir lagerdan boshqasiga o‘tkazib turilgan.

XX asrda Qarag‘anda mehnat-tuzatuv lagerining Aqmo‘la viloyatidagi R-17 majburiy mehnat lageri bo‘lgan ushbu joy 2007-yilda “Siyosiy repressiya va totalitarizm qurbonlarining xotirasiga bag‘ishlangan “ALJIR memorial muzey kompleksi”ga aylantirilgan.

“Ayollar erlari bilan uchrashuvga ketayotganiga ishongani uchun ham chiroyli kiyingan, ammo ularni lagerga yo‘l kutgan. Vagon ichida joylashgan ikki qavatli so‘rilar — ‘burjuyka’ yordamida isitilgan. Ayollar maktub bitgan. Yo‘lda ularga non, qog‘ozga o‘ralgan seld balig‘i berilgan, ayollar o‘sha qog‘ozni mayda bo‘laklarga bo‘lib, bir tomoniga tishlangan barmoqlaridan chiqqan qon bilan ‘Biz tirikmiz, hammasi yaxshi, bizni Qozog‘istonga olib ketishmoqda’, deya yozib, orqa tomonida manzilni ko‘rsatishgan”, — deb yoziladi virtual sayohat qilsa bo‘ladigan muzeydan joy olgan eksponatlardan biri — qirmizi vagonga berilgan ta’rifda.

Ushbu majburiy mehnat lageriga yangi kelgan mahbuslar bo‘ronli va qorli kunlarda, jazirama issiq va yomg‘irda o‘zlari uchun baraklar qurib, ichiga yog‘och so‘rilar o‘rnatgan. Qamish yordamida isitilgan — pechga ertayu kech qamish solinsa-da, baraklar ichidagi harorat 6−8 darajadan oshmagan. Mahbuslar tikuv fabrikasida ishlagan, dalalarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish-saralash, poliz-bog‘dorchilik, chorvachilik bilan shug‘ullangan.

ALJIR muzeyi ma’lumotlariga ko‘ra, lager mahbuslari orasida eng ko‘p rus millatiga mansub ayollar bo‘lgan. Undagi statistikada o‘zbek millatiga mansub ayollardan 6 nafarining ismi sharifi qayd etilgan, shu bilan birga, ulardan to‘rt nafari — Zina Ahmetova, Halima Joldaspayeva, Amina Ibragimova va Habiba Inagamovaning tug‘ilgan joyi sifatida Qozog‘iston ko‘rsatilgan.

“O‘zbekistonda tug‘ilgan Rahbar Shermuhamedova va Tojixon Ahmedovalar ALJIRda jazo muddatini o‘tagan. Rahbar Shermuhamedova — 1937-yil 7-sentyabrda ‘Xalq dushmani’ sifatida hibsga olinganida O‘zbekiston K (b)P Markaziy Qo‘mitasida qishloq xo‘jaligi bo‘limining mudiri bo‘lgan Mirmuslim Shermuhamedovning rafiqasi edi. Tojixon Ahmedova esa — 1937-yil 3-avgustda qamalgan jamoat arbobi va jurnalist Abdulhay Tojiyevning ayoli bo‘lgan. U 1937-yilning 14-sentyabrida, ‘o‘ng trotskiychi aksilinqilobiy blok a’zosining xotini’ sifatida hibsga olingan”, — deydi Aziza Ahrorova.

“1937-yilning 30-sentyabrida hibsga olingan Rahbar Shermuhamedova 1943-yilda, jazo muddatini o‘tab qaytganida — uyi olib qo‘yilgan, eri otib tashlangan, qizlari esa bolalar uyiga berib yuborilgandi”, — deydi Aziza Ahrorova.

Onasi Toshkentga ko‘chib kelgan va o‘z vaqtida komsomolga a’zo bo‘lmagani uchun hibsga olingan Nelya Simonovaning xotiralari bolalar uylaridagi sharoit va munosabatlar qanday bo‘lgani haqida tushuncha beradi.

Masalan, Kimyo Ashurova 1937-yilda eri — Tojikiston KP MQ kotibi O‘rinboy Ashurov bilan ketma-ket qamoqqa olingan. Ularning uch farzandi — 7 va 5 yoshlik qizi hamda 10 oylik chaqalog‘i yetimxonaga topshirilgan.

Aziza Ahrorova o‘z tadqiqoti davomida Kimyoxon Ashurovaning o‘rtancha qizi — Dinara bilan suhbatlashib, uning kechmishiga doir xotiralarini tinglagan. Dinara ota-onasi qamoqqa olingach opa-singillari bilan maxsus xalq dushmanlarining farzandlari saqlanadigan bolalar uyiga joylashtirilgani, u yerdagi qiyinchiliklar va och qolgani haqida aytib bergan.

Ma’lum bo‘lishicha, Dinaraning tog‘asi uch oy o‘tgach ariza asosida u va uning opasini bolalar uyidan olib ketgan. Lekin arizada ism-familiyasi ko‘rsatilmagan uchinchi farzand — Klaraning keyingi taqdiri noma’lumligicha qolgan.

00486-sonli buyruq asosida hukm qilingan ayollarning jazoni o‘tash muddati 1942−1943 yoki 1945−1946-yillarda nihoyasiga yetishi kerak edi. Biroq, muddati tugagan bo‘lsa-da, ularning deyarli hech biri o‘z vaqtida ozod qilinmagan.

Bunga Ikkinchi jahon urushi davrida, 1941-yil 22-iyunda chiqarilgan — 221-sonli direktiva bilan lager, qamoqxona va koloniyalardan aksilinqilobchilar, banditlar, retsidivistlar va boshqa xavfli jinoyatchilarni ozod qilish taqiqlangani sabab bo‘lgan.

Kelasi yili “vatan xoinlari”ning oila a’zolari orasida jazo muddati tugayotganlarni ozod qilishga ruxsat beruvchi yangi direktivalar chiqarilgan. Lekin tarixchilar — Arseniy Roginskiy va Aleksandr Danielga ko‘ra, bu shartli “ozodlik” edi.

Nogironlar, keksalar va farzandi bor ayollarni lagerlarda ishlatishning imkoni bo‘lmasa, lager boshlig‘i ularni o‘z ixtiyoriga ko‘ra “umumiy tartibda” ozod qilishi mumkin bo‘lgan. “Shu bilan birga, lager boshlig‘ida “salbiy tavsiflangan” mahbusni umuman ozod qilmasdan, urush oxirigacha lagerda saqlab qolish huquqi bo‘lgan.

Aziza Ahrorovaning ma’lum qilishicha, bu mavzuga oid hali tadqiq qilib ulgurilmagan hujjat hamda ma’lumotlar bisyor. Ularni o‘rganish ishlari hamon davom etmoqda.

Ha, ziyoliyu oddiy odamlar, erkak-ayol, keksayu bolalarni qon qaqshatgan “Katta qirg‘in” Lenin va Stalin “me’morligi”dagi qatag‘onlarning eng chirkin, qonlisi edi. Ammo o‘sha qatag‘on mashinasi — shaxsiy manfaatini “davlat uchun” degan bahona ortiga yashirgan mulozimlar, nima buyurilsa, shuni so‘zsiz bajaradigan “soldat”larsiz bunchalik shiddat bilan ishlamagan bo‘lardi. Tepadan berilgan buyruqqa qulluq qilgan adolatsiz sud, xalq uchun emas, amaldorlarning tantiqliklariga moslashtirilgan qonunlar va totalitar tizimning bunday hadsizliklarini oqlab-ko‘klab bergan matbuot bu mashinaga yoqilg‘i bo‘lgan.

Bu qora kunlarning achchiq sabog‘i shu — hokimiyat, uni ma’lum muddat boshqargan shaxslar, umuman, hech narsa abadiy emas. Tarix zulmni ham, zolimni ham unutmaydi. Kelajak avlod esa kun kelib, hamma narsani o‘z nomi bilan ataydi — biz bugun bir vaqtlar “vatan uchun” degan shior ostida sodir etilgan qilmishlarni jinoyat, “vatan xoini” deb tamg‘alanganlarning aksariyatini chinakam vatanparvar sifatida tan olayotganimiz kabi.