Ўзбекистонда шаҳарларга шунчаки ободонлаштирилган янги ҳудудлар эмас, балки аҳоли учун очиқ ва қурилишлардан ҳимояланган тўлақонли жамоат боғлари зарурлиги ҳақида тобора кўпроқ сўз юритилмоқда.

Нью-Йорк Марказий боғи — катта шаҳардаги пухта ўйланган жамоат масканининг энг машҳур намуналаридан бири. Унинг табиийдек туюладиган ранг-баранг ландшафти меъморлар, муҳандислар ва боғбонлар меҳнатининг самарасидир.

Gazeta фотомухбири Евгений Сорочин бир неча соат давомида боғни бошдан-оёқ кезиб чиқиб, унинг асосий диққатга сазовор жойлари ва тафсилотларини суратларга муҳрлади.

1840 йиллар. Нью-Йорк жадал ўсиб бормоқда. Шаҳарга ирланд ва немис муҳожирлари тобора кўпроқ кўчиб кела бошлаган. Улар шундоғам етарлича хилма-хил бўлган аҳоли сафига қўшилади — бу вақтга келиб шаҳарда голланд, инглиз, француз, шотланд ва скандинавиялик кўчманчиларнинг авлодлари, шунингдек, афро-америкаликлар ва яҳудийлар истиқомат қилиб келаётганди.

Шаҳар зичлашиб, жамоат жойлари етишмаслиги эса янада яққолроқ сезила бошлайди. Ўша даврда мавжуд бўлган айрим истироҳат боғлари ва хиёбонлар хусусий бўлиб, фақат бадавлат нью-йоркликларгина уларга кириш имконига эга эди.

Журналистлар, меъморлар ва шаҳар ислоҳотчилари бундай ҳолатга қарши чиқадилар. Улар ҳукуматни Нью-Йоркда катта жамоат боғи — одамлар бойлиги ва келиб чиқишидан қатъи назар ташриф буюриши мумкин бўлган кенг бир макон яратишга чақирадилар.

Марказий боғ қурилиши 1858 йилда бошланиб, 16 йил давом этган. Қурилиш ишларига 20 000 дан ортиқ ишчи жалб қилинган. Улар меъморлар чизмаларига асосан рельефни ўзгартириш учун тепаликларнинг бир қисмини текислаган, ботқоқликларни кўмган, туртиб чиққан қояларни порох ёрдамида портлатиб, майдалаган.

Асосий муҳандислик вазифаларидан бири шаҳарни боғнинг ичига яшириш эди. Шарқдан ғарбга ўта олишни таъминлаш мақсадида 66-, 79-, 86- ва 96-кўчаларда тўртта кесиб ўтувчи йўл (transverse roads) ётқизилган, бироқ улар ер сатҳидан пастга туширилиб, нишабликлар ва қалин дарахтзорлар билан беркитилган. Юқорида — атиги бир неча метр наридаги майсазорда сайр қилаётган одам пастда нима бўлаётганини кўрмайди.

Бир ҳаракатни бошқасидан беркитиш тамойили боғнинг қолган инфратузилмасини ҳам белгилаб берди. Боғ ичида 30 та кўприк ва аркалар қурилган. Айримлари пиёдалар, отлиқлар ва транспорт йўналишларини бир-бирига тўқнаш келмаслиги учун ажратиб турса, бошқалари ландшафт композициясининг бир қисми сифатида хизмат қилади. Барча кўприк ва аркалар атрофдаги манзара билан уйғун турли материаллардан (чўян, гранит, тош, ғишт ва ёғоч) ясалган.

Боғнинг ўзига хослиги, айниқса, шаҳар муҳитида яққол намоён бўлади. Атрофдаги Манхэттен XIX аср бошларида тасдиқланган қатъий тўртбурчакли кўчалар тўри асосида чизилган бўлиб, бу услуб оқилона, тежамкор, лекин оролнинг тепалик ва сойлардан иборат асл рельефини деярли ҳисобга олмаган. Марказий боғ эса бу қоидадан энг катта истисно бўлиб, унда тўғри чизиқлар ўрнига эгри-бугри йўлаклар ва табиий ландшафт шаклларидан фойдаланилган.

2008 йилдан 2010 йилгача табиатшунос ёзувчи Эдвард Барнард ва график-бёрдвотчер Кен Чая Central Park Entire — Марказий боғнинг дарахтлари ва ландшафтлари акс этган батафсил, иллюстрацияли харита-йўлбошчини яратиш устида ишладилар.

Икки ярим йил давомида улар ҳудудни пиёда кезиб, ҳар бир дарахтни қўлда қайд этиб бордилар. Натижада улар боғдаги қарийб 20 минг дарахтнинг деярли барчасини харитага туширдилар. Хаританинг босма нашри 2010 йилда чиқди. Унинг интерактив версияси эса мобил илова шаклида мавжуд.

Марказий боғни баъзан дунёдаги очиқ осмон остидаги энг йирик санъат музейи деб аташади. Аввалига боғ муаллифлари уни ҳайкаллар билан безатиш бўйича Европа анъанасидан воз кечишган, бироқ майдон, зинапоялар, фаввора ва аркададан иборат Bethesda Terrace меъморий мажмуаси бундан мустасно — у оммавий санъат намуналари учун асосий макон сифатида лойиҳалаштирилган эди.

Жамоат майдони марказида фаввора жойлашган бўлиб, унга Эмма Стеббинснинг “Сув фариштаси” ҳайкали ўрнатилган. Ҳайкал сувнинг шифобахш кучи ҳақидаги Инжил ривоятига ишора қилади ва айни пайтда 1842 йилда Нью-Йоркни тоза сув билан таъминлай бошлаган Кротон акведугининг очилишини рамзий маънода ифодалайди.

Меъморий мажмуанинг яна бир таниқли элементи — Bethesda Terrace Arcade ёпиқ аркли йўлаги ҳисобланади. Унинг шифти энкаустика техникасида геометрик ва гулли нақшлар билан безалган 16 000 га яқин сопол кошин билан қопланган. Бу техниканинг ўзига хослиги шундаки, нақш рангли лойдан ясалади ва кошин юзасидаги ўйиқларга жойлаштирилиб, у билан бирга пиширилади.

Техника Европада XIII асрдан бери маълум бўлиб, ўрта асрларда Англияда собор ва аббатликларнинг полларини безаш мақсадида кенг қўлланилган. XIX асрда эса Англиянинг Minton заводи ушбу анъанани қайта тиклаб, Аркада учун махсус энкаустик кошинлар ишлаб чиқарган.

Фавворали Bethesda Terrace — энг таниқли кинолокациялардан бири. “Қасоскорлар” (2012) фильмининг сўнгги саҳнасида айнан шу ерда Тор Асгардга учиб кетиш олдидан жамоаси билан хайрлашади. “Жон Уик: 2 қисм” фильмида Киану Ривз франшизанинг асосий қаҳрамонларидан бири бўлган Уинстон билан учрашади. “Уйда ёлғиз 2” фильмида эса кичкина Кевин каптарларни боқади.

Кино ихлосмандлари учун яна бир ташриф буюриши шарт бўлган жой — 1862 йилда кўл устида қурилган нафис чўян кўприк — Bow Bridgeʼдир. У Вуди Алленнинг “Манхэттен” фильмида ва қаҳрамонлар кўприкда қўшиқ айтиб, рақсга тушадиган “Мафтунингман” филми эпизодида кўриниш беради. “Ўргимчак-одам 3” фильми чиққанидан сўнг кўприкка бўлган қизиқиш бир неча баробар ортган — айнан шу жойда Питер Паркер Мэри Жейнга турмуш қуришни таклиф қилмоқчи бўлади, лекин қиз у билан муносабатларга нуқта қўяди.

Боғда хусусий шахслар, профессионал ва жамоат ташкилотлари ҳамда муҳожирлар жамоалари томонидан қилинган хайриялар эвазига ўрнатилган кўплаб ёдгорлик лавҳалари, барельефлар ва айниқса ҳайкаллар Нью-Йоркнинг ўзига хос маданий ва миграция тарихи харитасини яратади.

Масалан, немис жамияти боғга файласуф ва драматург Фридрих Шиллернинг бюстини совға қилган; шотландлар ўз миллий шоири Роберт Бёрнс ва адиб Вальтер Скоттга ҳайкал ўрнатган, итальянлар ватанпарвар Жузеппе Мадзинининг бюстини, ирландлар эса шоир Томас Мур ҳайкалини ўрнатишган.

1945 йилда боғ ҳудудида Польша қироли Владислав Ягелло ҳайкали пайдо бўлди. У дастлаб 1939 йилги Жаҳон кўргазмасининг Польша павильони учун яратилган эди. Ҳайкал боғга польяк-америка ташкилотлари иштирокида ўрнатилган.

Ҳудудда ахборот киосклари, босма хариталар ва йўлаклардаги кўрсаткичлар ёрдамида мўлжал олиш мумкин. Энг кутилмаган усул бу — ёриткич устунларидир. Уларнинг ҳар бирига тўрт хонали код ўйиб ёзилган бўлиб, унга қараб турган жойингизни аниқлаш мумкин: код энг яқин кўндаланг кўча ва боғнинг қайси тарафида эканингизни кўрсатади.

Бу тизим дастлаб ходимлар таъмирлаш учун керакли ёриткични тезда топа олишлари учун ўйлаб топилган, лекин кейинчалик ундан ташриф буюрувчилар ҳам фойдалана бошлаган. Код фавқулодда вазиятларда ҳам ўз жойлашувингизни аниқлашга ёрдам беради.

Бу тизим ишламайдиган ягона жой — The Ramble. У ерда шунчаки ёриткич устунлари йўқ.

Боғнинг ҳамма жойида ўтириб дам олиш учун ўриндиқлар ўрнатилган. Бу ерда уларнинг сони 9 000 дан ортиқ — кўпчилиги одамлар хотирасига атаб қўйилган ёки Adopt-a-Bench дастури доирасида совға қилинган.

Марказий боғга ҳар йили 42 миллиондан ортиқ ташриф буюради.

Одамлар бу ерда мамнуният билан сайр қилади, пикниклар уюштиради, югуради, велосипед ва қайиқда учади, бейсбол ва бошқа спорт ўйинларини ўйнайди.

Болалар учун ҳар бири ўзига хос дизайн ва аттракционлар тўпламига эга бўлган 21 та бепул ўйин майдончаси қурилган.

Боғда мунтазам равишда очиқ тадбирлар ва маҳорат дарслари ўтказиб турилади: капалакларнинг сирли боғига ёзги сайрлар, шахмат бўйича маърузалар ва турнирлар, Seneca Villageʼга (боғ қурилишидан олдин Нью-Йоркдаги афро-америкалик ер эгаларининг энг йирик жамоаси) экскурсиялар, боғбонлар ҳамроҳлигида Conservatory Garden бўйлаб саёҳатлар ва бёрдвотчинг асослари бўйича машғулотлар шулар жумласидан.

Аксарият тадбирлар бепул, баъзилари эса пуллик; уларнинг жадвали ва тафсилотлари билан боғнинг сайтида танишиш мумкин.