O‘zbekistonda shaharlarga shunchaki obodonlashtirilgan yangi hududlar emas, balki aholi uchun ochiq va qurilishlardan himoyalangan to‘laqonli jamoat bog‘lari zarurligi haqida tobora ko‘proq so‘z yuritilmoqda.

Nyu-York Markaziy bog‘i — katta shahardagi puxta o‘ylangan jamoat maskanining eng mashhur namunalaridan biri. Uning tabiiydek tuyuladigan rang-barang landshafti me’morlar, muhandislar va bog‘bonlar mehnatining samarasidir.

Gazeta fotomuxbiri Yevgeniy Sorochin bir necha soat davomida bog‘ni boshdan-oyoq kezib chiqib, uning asosiy diqqatga sazovor joylari va tafsilotlarini suratlarga muhrladi.

1840-yillar. Nyu-York jadal o‘sib bormoqda. Shaharga irland va nemis muhojirlari tobora ko‘proq ko‘chib kela boshlagan. Ular shundog‘am yetarlicha xilma-xil bo‘lgan aholi safiga qo‘shiladi — bu vaqtga kelib shaharda golland, ingliz, fransuz, shotland va skandinaviyalik ko‘chmanchilarning avlodlari, shuningdek, afro-amerikaliklar va yahudiylar istiqomat qilib kelayotgandi.

Shahar zichlashib, jamoat joylari yetishmasligi esa yanada yaqqolroq sezila boshlaydi. O‘sha davrda mavjud bo‘lgan ayrim istirohat bog‘lari va xiyobonlar xususiy bo‘lib, faqat badavlat nyu-yorkliklargina ularga kirish imkoniga ega edi.

Jurnalistlar, me’morlar va shahar islohotchilari bunday holatga qarshi chiqadilar. Ular hukumatni Nyu-Yorkda katta jamoat bog‘i — odamlar boyligi va kelib chiqishidan qat’iy nazar tashrif buyurishi mumkin bo‘lgan keng bir makon yaratishga chaqiradilar.

Markaziy bog‘ qurilishi 1858-yilda boshlanib, 16 yil davom etgan. Qurilish ishlariga 20 000 dan ortiq ishchi jalb qilingan. Ular me’morlar chizmalariga asosan relyefni o‘zgartirish uchun tepaliklarning bir qismini tekislagan, botqoqliklarni ko‘mgan, turtib chiqqan qoyalarni porox yordamida portlatib, maydalagan.

Asosiy muhandislik vazifalaridan biri shaharni bog‘ning ichiga yashirish edi. Sharqdan g‘arbga o‘ta olishni ta’minlash maqsadida 66-, 79-, 86- va 96-ko‘chalarda to‘rtta kesib o‘tuvchi yo‘l (transverse roads) yotqizilgan, biroq ular yer sathidan pastga tushirilib, nishabliklar va qalin daraxtzorlar bilan berkitilgan. Yuqorida — atigi bir necha metr naridagi maysazorda sayr qilayotgan odam pastda nima bo‘layotganini ko‘rmaydi.

Bir harakatni boshqasidan berkitish tamoyili bog‘ning qolgan infratuzilmasini ham belgilab berdi. Bog‘ ichida 30 ta ko‘prik va arkalar qurilgan. Ayrimlari piyodalar, otliqlar va transport yo‘nalishlarini bir-biriga to‘qnash kelmasligi uchun ajratib tursa, boshqalari landshaft kompozisiyasining bir qismi sifatida xizmat qiladi. Barcha ko‘prik va arkalar atrofdagi manzara bilan uyg‘un turli materiallardan (cho‘yan, granit, tosh, g‘isht va yog‘och) yasalgan.

Bog‘ning o‘ziga xosligi, ayniqsa, shahar muhitida yaqqol namoyon bo‘ladi. Atrofdagi Manxetten XIX asr boshlarida tasdiqlangan qat’iy to‘rtburchakli ko‘chalar to‘ri asosida chizilgan bo‘lib, bu uslub oqilona, tejamkor, lekin orolning tepalik va soylardan iborat asl relyefini deyarli hisobga olmagan. Markaziy bog‘ esa bu qoidadan eng katta istisno bo‘lib, unda to‘g‘ri chiziqlar o‘rniga egri-bugri yo‘laklar va tabiiy landshaft shakllaridan foydalanilgan.

2008-yildan 2010-yilgacha tabiatshunos yozuvchi Edvard Barnard va grafik-byordvotcher Ken Chaya Central Park Entire — Markaziy bog‘ning daraxtlari va landshaftlari aks etgan batafsil, illyustratsiyali xarita-yo‘lboshchini yaratish ustida ishladilar.

Ikki yarim yil davomida ular hududni piyoda kezib, har bir daraxtni qo‘lda qayd etib bordilar. Natijada ular bog‘dagi qariyb 20 000 daraxtning deyarli barchasini xaritaga tushirdilar. Xaritaning bosma nashri 2010-yilda chiqdi. Uning interaktiv versiyasi esa mobil ilova shaklida mavjud.

Markaziy bog‘ni ba’zan dunyodagi ochiq osmon ostidagi eng yirik san’at muzeyi deb atashadi. Avvaliga bog‘ mualliflari uni haykallar bilan bezatish bo‘yicha Yevropa an’anasidan voz kechishgan, biroq maydon, zinapoyalar, favvora va arkadadan iborat Bethesda Terrace me’moriy majmuasi bundan mustasno — u ommaviy san’at namunalari uchun asosiy makon sifatida loyihalashtirilgan edi.

Jamoat maydoni markazida favvora joylashgan bo‘lib, unga Emma Stebbinsning “Suv farishtasi” haykali o‘rnatilgan. Haykal suvning shifobaxsh kuchi haqidagi Injil rivoyatiga ishora qiladi va ayni paytda 1842-yilda Nyu-Yorkni toza suv bilan ta’minlay boshlagan Kroton akvedugining ochilishini ramziy ma’noda ifodalaydi.

Me’moriy majmuaning yana bir taniqli elementi — Bethesda Terrace Arcade yopiq arkli yo‘lagi hisoblanadi. Uning shifti enkaustika texnikasida geometrik va gulli naqshlar bilan bezalgan 16 000 ga yaqin sopol koshin bilan qoplangan. Bu texnikaning o‘ziga xosligi shundaki, naqsh rangli loydan yasaladi va koshin yuzasidagi o‘yiqlarga joylashtirilib, u bilan birga pishiriladi.

Texnika Yevropada XIII asrdan beri ma’lum bo‘lib, o‘rta asrlarda Angliyada sobor va abbatliklarning pollarini bezash maqsadida keng qo‘llanilgan. XIX asrda esa Angliyaning “Minton” zavodi ushbu an’anani qayta tiklab, Arkada uchun maxsus enkaustik koshinlar ishlab chiqargan.

Favvorali Bethesda Terrace — eng taniqli kinolokatsiyalardan biri. “Qasoskorlar” (2012) filmining so‘nggi sahnasida aynan shu yerda Tor Asgardga uchib ketish oldidan jamoasi bilan xayrlashadi. “Jon Uik: 2 qism” filmida Kianu Rivz franshizaning asosiy qahramonlaridan biri bo‘lgan Uinston bilan uchrashadi. “Uyda yolg‘iz 2” filmida esa kichkina Kevin kaptarlarni boqadi.

Kino ixlosmandlari uchun yana bir tashrif buyurishi shart bo‘lgan joy — 1862 yilda ko‘l ustida qurilgan nafis cho‘yan ko‘prik — Bow Bridgeʼdir. U Vudi Allenning “Manxetten” filmida va qahramonlar ko‘prikda qo‘shiq aytib, raqsga tushadigan “Maftuningman” filmi epizodida ko‘rinish beradi. “O‘rgimchak-odam 3” filmi chiqqanidan so‘ng ko‘prikka bo‘lgan qiziqish bir necha barobar ortgan — aynan shu joyda Piter Parker Meri Jeynga turmush qurishni taklif qilmoqchi bo‘ladi, lekin qiz u bilan munosabatlarga nuqta qo‘yadi.

Bog‘da xususiy shaxslar, professional va jamoat tashkilotlari hamda muhojirlar jamoalari tomonidan qilingan xayriyalar evaziga o‘rnatilgan ko‘plab yodgorlik lavhalari, barelyeflar va ayniqsa haykallar Nyu-Yorkning o‘ziga xos madaniy va migratsiya tarixi xaritasini yaratadi.

Masalan, nemis jamiyati bog‘ga faylasuf va dramaturg Fridrix Shillerning byustini sovg‘a qilgan; shotlandlar o‘z milliy shoiri Robert Byorns va adib Valter Skottga haykal o‘rnatgan, italyanlar vatanparvar Juzeppe Madzinining byustini, irlandlar esa shoir Tomas Mur haykalini o‘rnatishgan.

1945-yilda bog‘ hududida Polsha qiroli Vladislav Yagello haykali paydo bo‘ldi. U dastlab 1939-yilgi Jahon ko‘rgazmasining Polsha paviloni uchun yaratilgan edi. Haykal bog‘ga polyak-amerika tashkilotlari ishtirokida o‘rnatilgan.

Hududda axborot kiosklari, bosma xaritalar va yo‘laklardagi ko‘rsatkichlar yordamida mo‘ljal olish mumkin. Eng kutilmagan usul bu — yoritkich ustunlaridir. Ularning har biriga to‘rt xonali kod o‘yib yozilgan bo‘lib, unga qarab turgan joyingizni aniqlash mumkin: kod eng yaqin ko‘ndalang ko‘cha va bog‘ning qaysi tarafida ekaningizni ko‘rsatadi.

Bu tizim dastlab xodimlar ta’mirlash uchun kerakli yoritkichni tezda topa olishlari uchun o‘ylab topilgan, lekin keyinchalik undan tashrif buyuruvchilar ham foydalana boshlagan. Kod favqulodda vaziyatlarda ham o‘z joylashuvingizni aniqlashga yordam beradi.

Bu tizim ishlamaydigan yagona joy — The Ramble. U yerda shunchaki yoritkich ustunlari yo‘q.

Bog‘ning hamma joyida o‘tirib dam olish uchun o‘rindiqlar o‘rnatilgan. Bu yerda ularning soni 9 000 dan ortiq — ko‘pchiligi odamlar xotirasiga atab qo‘yilgan yoki “Adopt-a-Bench” dasturi doirasida sovg‘a qilingan.

Markaziy bog‘ga har yili 42 milliondan ortiq kishi tashrif buyuradi.

Odamlar bu yerda mamnuniyat bilan sayr qiladi, pikniklar uyushtiradi, yuguradi, velosiped va qayiqda uchadi, beysbol va boshqa sport o‘yinlarini o‘ynaydi.

Bolalar uchun har biri o‘ziga xos dizayn va attraksionlar to‘plamiga ega bo‘lgan 21 ta bepul o‘yin maydonchasi qurilgan.

Bog‘da muntazam ravishda ochiq tadbirlar va mahorat darslari o‘tkazib turiladi: kapalaklarning sirli bog‘iga yozgi sayrlar, shaxmat bo‘yicha ma’ruzalar va turnirlar, Seneca Villageʼga (bog‘ qurilishidan oldin Nyu-Yorkdagi afro-amerikalik yer egalarining eng yirik jamoasi) ekskursiyalar, bog‘bonlar hamrohligida Conservatory Garden bo‘ylab sayohatlar va byordvotching asoslari bo‘yicha mashg‘ulotlar shular jumlasidan.

Aksariyat tadbirlar bepul, ba’zilari esa pullik; ularning jadvali va tafsilotlari bilan bog‘ning saytida tanishish mumkin.