Ўзбекистон Мимика ва имо-ишоралар театри — мамлакатдаги ягона шундай масканда труппа томонидан ёзилган пьеса асосидаги «Кўз ёшлар» спектаклининг репетицияси кетмоқда. У 21 сентябрдан 27 сентябргача бўлиб ўтадиган Халқаро карлар ҳафталигига тайёрланяпти.

Актёрлар финални — спектаклнинг энг ҳаяжонли саҳнасини машқ қиляптилар. Бош қаҳрамон Асад узоқ айрилиқдан сўнг яна оиласи билан учрашади. Илгари Ойгул билан никоҳига тўсқинлик қилган холасига имо-ишора тилида мурожаат қилиб, йигит аёлнинг адашганини кўрсатади — энди у севгилиси билан бирга ва бахтли.

Режиссёр Олег Ошепков машқни тўхтатиб, керакли ҳаракатни кўрсатади ва такрорлашни сўрайди. Саҳна иштирокчилари дастлабки жойларига қайтиб, шерикларининг имо-ишоралари ва юз ифодаларини кузатадилар, ўз навбатларини кутадилар.

Уларнинг ёнида имо-ишора тили таржимони Камила Яқубжанова ҳам бор. У спектаклларни тайёрлашда ёрдам беради, бизнинг учрашувимиз пайтида эса актёрлар билан мулоқотни йўлга қўйишга кўмаклашиб, савол-жавобларни таржима қилиб туради — труппада кар ва заиф эшитувчилар ишлайди.

1973 йилда Ўзбекистон карлар жамияти қошида Республика маданият саройи очилди. Унинг атрофида спорт мажмуаси, ётоқхона ва жамият аъзолари учун турар-жой бинолари жойлашган бўлиб, шу сабабли Олмазор туманининг бу қисмини «карлар шаҳарчаси» деб аташган.

Ўнлаб йиллар давомида сарой кар ва заиф эшитувчи тошкентликлар йиғиладиган марказ бўлиб қолди — бу ерга спектакллар, концертлар ва кинонамойишларга келишарди. 2001 йилда у Кар ва кар-кўрлар маданият марказига айлантирилди. Бугунги кунда унинг қошида Ўзбекистон карлар жамияти Марказий бошқаруви томонидан ташкил этилган Мимика ва имо-ишора театри фаолият юритмоқда. Бу — мамлакатдаги имо-ишора тилида роль ижро этувчи ягона жамоа.

Театр Қорасарой кўчасидаги кўзга унча ташланмайдиган икки қаватли бинода жойлашган. Ичкарида 400 томошабинга мўлжалланган кенг зал, рақс студияси, кутубхона, костюмлар хонаси ва декорациялар тайёрлаш устахонаси мавжуд. Фойе деворларида жамоа тарихини акс эттирувчи турли йиллардаги спектакллар ва гастроллардан олинган суратлар илинган.

Директор ўринбосари Олег Ошепковнинг деярли бутун ҳаёти театр билан боғлиқ. Унинг эшитиши заиф, лекин оғзаки нутқни эгаллаган. Биринчи марта бу саҳнага 1991 йилда — ҳали мактаб ўқувчиси вақтида — кар ва заиф эшитувчи болалар учун ихтисослаштирилган 102-мактаб-интернатнинг рақс жамоаси таркибида чиққан.

«Менга саҳнага чиқиш, турли қиёфаларга кириш ҳамда ҳис-туйғуларни имо-ишоралар ва юз ифодаси орқали етказиш ёқарди. Айниқса, залнинг муносабати илҳомлантирарди: томошабинлар жилмайишар, кулишар, қарсак чалишар ва мен чиқишимиз уларда жонли таассурот уйғотаётганини кўрардим. Ўшанда ҳаётимни саҳна билан боғлашни хоҳлаётганимни англаганман», — деб эслайди Ошепков.

Мактабни тамомлагач, у Тошкент эстрада-цирк коллежига ўқишга кирди, сўнгра Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институтида ўқишни давом эттирди. Диплом олгач, Олег Ошепков ўзи учун қадрдон бўлган театрга актёр бўлиб қайтди. Саҳнадаги 25 йиллик фаолиятидан сўнг директор ўринбосари лавозимини эгаллади.

Бугунги кунда Ошепков спектакллар ва рақс чиқишларини саҳналаштиради, мусиқа танлайди, ёритишни ва либослар тайёрланишини назорат қилади. Зарурат туғилганда спектаклларда иштирок этади, гарчи сўнгги пайтларда ролларни бошқа санъаткорларга топшириб, саҳна ортида қолишни афзал кўрса-да. Режиссёр вазифаларнинг бундай кенг доирасини театрнинг камтарона штати ва чекланган бюджети билан изоҳлайди.

«Бизда актёрлар саҳнада ҳам, саҳна ортида ҳам ишлайди. Театрнинг алоҳида техник жамоаси йўқ, шунинг учун вазифаларни ўзаро тақсимлаймиз: баъзилар роль ўйнаётганда, бошқалари пардани бошқаради, декорацияларни алмаштиради ва ёритишни назорат қилади. Ҳамма бир-бирига ёрдам бериши керак», — деб тушунтиради Ошепков.

Репетицияга труппа кечки соат олти-еттидан кейин йиғилади. Премьера яқинлашганда, жалб этилган актёрлар театрда кечгача қолиб кетишади — спектаклни бир неча марта тўлиқ ўйнаб чиқишади, либослар, реквизит, ёритиш ва овоз безакларини текширишади. Одамларни нафақат иш бирлаштиради — улар бу деворлар орасида бўш вақтларини ҳам ўтказадилар.

«Баъзида тунгача ўтириб, суҳбатлашамиз, фикр алмашамиз, ўйинлар ўйнаймиз ва бир-биримизни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаймиз. Бу ерда руҳан яқин одамлар йиғилган. Бу бизнинг иккинчи уйимиз», — дейди Олег Ошепков.

Театр йилига битта янги спектакль чиқаришга ҳаракат қилади. Тайёргарлик бир неча ой давом этади ва ғояни муҳокама қилишдан бошланади — бунга фильм, китоб ёки ҳаётий воқеа туртки бўлиши мумкин. Олег Ошепков труппа билан биргаликда саҳналарни, қаҳрамонлар характерини ўйлаб топади ва ролларни тақсимлайди.

Шундан сўнг, жамоа имо-ишора тили таржимони Камила Якубжанова билан биргаликда сценарийни таҳлил қилади. Репликаларни имо-ишора тилига сўзма-сўз таржима қилиб бўлмайди — бир хил имо-ишора турли маъноларни англатиши мумкин ва танлов контекстга боғлиқ. Шу сабабли, Ошепков ва Якубжанова аввал ҳар бир репликанинг моҳиятини аниқлайдилар, сўнгра аниқ имо-ишора ибораларини танлаб, уларни актёрларга тушунтириб берадилар. Репетицияларда нафақат имо-ишоралар, балки қаҳрамонларнинг юз ифодаси, пластикаси ва ўзаро ҳаракатлари ҳам машқ қилинади.

Шу билан бирга, эшитадиган томошабинлар учун овозлаштириш тайёрланади. Илгари репликалар олдиндан ёзиб олинарди, бироқ фонограмма ҳатто озгина кечикиш ёки пауза туфайли ҳам спектакль суръатига мос тушмай қолиши мумкин эди. Шунинг учун энди таржимон саҳнадаги актёрларга мослашиб, матнни овоз чиқариб айтади.

Жамоа мусиқа ва рақс номерлари устида алоҳида ишлайди. Мусиқа кучли баслар билан қўйилади — шунда кар ва заиф эшитувчи актёрлар ҳамда томошабинлар ритмни вибрация орқали ҳис қиладилар. Саҳнага ўз вақтида чиқиш ва тактга мослашиш учун видеокўрсатмалардан фойдаланилади: илгари хореограф биринчи қаторлардан туриб санаб турган бўлса, энди унинг ҳаракатлари саҳна олдидаги мониторларга узатилади.

Сўнгги беш йил ичида репертуарда «Ўзбекистоннинг оилавий анъаналари», «Одам қидириш», «Уч ўзбек аёли юлдузлар билан учрашади», «21-аср: Золушка ва Кавказ қароқчилари» комедиялари, шунингдек, актёрлардан ўзгача ҳиссий теранликни талаб қилган илк «Кўз ёшлар» драмаси пайдо бўлди. Улар имо-ишоралар ва юз ифодалари орқали қаҳрамонларнинг мураккаб кечинмаларини — оғриқ, хавотир ва ички шубҳаларни етказишлари керак эди.

Театр давлат байрамлари ва Халқаро карлар ҳафталиги муносабати билан йилига ўртача тўрт-бешта катта спектакль намойиш этади. Баъзан ижодкорлар марказнинг кекса меҳмонлари учун камерали дастурларни тайёрлайдилар. Ҳар бир спектакль атиги бир неча марта намойиш этилади: таркибнинг ўзгариши туфайли эски репертуарга қайтиш қийин — ролларни тақсимлаш ва қайтадан ўрганишга тўғри келади.

2021 йилда театр илк бор Москвадаги «Жест ҳудуди» («Территория жеста») фестивалида иштирок этиб, «Ўзбекистоннинг оилавий анъаналари» комедиясини, шунингдек, миллий ва замонавий рақслар дастурини тақдим этди. Жамоа биринчи ўринни эгаллади. Кейинчалик актёрлар Москва, Липецк ва Санкт-Петербургдаги фестивалларда муваффақиятли иштирок этишди. 2024 йилда эса Ўзбекистон карлар жамиятининг 95 йиллиги муносабати билан труппа мамлакатнинг барча ҳудудлари бўйлаб кенг кўламли гастроль сафарига чиқди.

Доимий труппада 15 киши бор. Профессионал актёрлик маълумотига ҳамма ҳам эга эмас: кимдир штатда ярим ставкада ишлайди, кимдир кўнгилли бўлиб келган, кўпчилик эса саҳнани ўзининг асосий иши билан бирга олиб боради.

Саҳнага келиш йўли ҳар кимда ўзига хос. Александра Кривоусова 2003 йилда нафақахўрлар учрашувига қатнайдиган кекса кар қўшниси билан биринчи марта театрга келганида 12 ёшда эди. У марказда суҳбатлашиш ва вақтни бирга ўтказиш учун шунча кўп одам тўпланишидан ҳайратда қолганди.

Кейинчалик Александра кар ва заиф эшитувчи болалар учун ихтисослаштирилган 102-сонли мактаб-интернатидаги Олег Ошепковнинг рақс тўгарагига ёзилди. У ўқувчиларни театрга таклиф қилаётганини билгач, ўзини синаб кўришга қарор қилди.

Унинг катта саҳнадаги дебюти 13 ёшида бўлиб ўтди — қизалоқ матнни имо-ишора тилига ўгирган ҳолда, Филипп Киркоров репертуаридаги қўшиққа жўшқин рақсга тушди. Чиқишдан олдин, Александранинг хотирлашича, унинг юраги тез-тез уриб, ҳаяжон босган, лекин саҳнада ҳаяжон йўқолган. Зал қизалоқни олқишлар билан кузатиб қўйди ва ўшандан бери у томошабинлар олдига қайта-қайта чиқишни орзу қиларди.

Мимика ва имо-ишоралар театрида Александра Кривоусованинг карьераси рақс номерларидан бошланган. Спектаклларда роль ижро этишни эса кейинроқ бошлаган. 35 ёшли актрисанинг мутахассислик бўйича маълумоти йўқ — ролларни ўзлаштириш ва ўрганишга унга Олег Ошепков ҳамда репетициялар пайтида ўзи кузатган труппадаги ҳамкасблари ёрдам беришган.

Александра кўпинча комедияларда роль ўйнайди. Севимли ишларидан бири «Уч ўзбек аёли юлдузлар билан учрашади» спектакли бўлди. У қишлоқдан келган ва машҳурларни биринчи марта яқиндан кўрган учта дугонадан бирини ўйнади. «Кўз ёшлар» драмасида Кривоусовага ноодатий роль — ёвуз ва ҳукмрон аёл образи насиб этди. Қаҳрамонининг характерини ҳис қилишга уриниб, актриса ўхшаш персонажлар иштирокидаги фильмларни қайта томоша қилди ва уларнинг юз ифодаси, нигоҳи ҳамда имо-ишораларини ўзлаштирди. Премьерадан сўнг Александра томошабинлардан таассуротларини сўради. Қаҳрамони уларнинг ғазабини қўзғаганини эшитиб, бу образ унинг ўзига бутунлай қарама-қарши бўлса-да, муваффақиятли чиққанини тушунди.

Одатдаги ҳаётда Александра стоматология клиникасида фаррош бўлиб ишлайди — саҳнадан топадиган даромади ўғлини боқиш учун етарли эмас. Клиникада унинг театрга бўлган қизиқишини билишади ва репетицияларга рухсат беришади, спектаклларига гуллар билан келишади. Кривоусова профессионал актёрлик таълимини олишни, ўз касбида ривожланишни ва томошабинларнинг кенг эътирофига сазовор бўлишни орзу қилади.

Театрнинг яна бир актёри Аббос Йўлдошев труппага яқинда қўшилган. У бир неча йилни саҳна ортида ўтказди: аввал чироқларни ўрнатишга ёрдам берди, кейин концертлар ва спектаклларни суратга олди. Бу вақт ичида жамоа билан дўстлашиб қолди, тез-тез томошаларга келарди ва ўзи саҳнага чиқишни режалаштирмаган бўлса-да, санъаткорлар билан суҳбатлашиш учун қоларди.

«Кўз ёшлар» драмасини тайёрлаш пайтида жамоа актёрлар етишмовчилигига дуч келди ва роллардан бирини Аббосга таклиф қилишди. Аввалига у рад этди — танишларининг гап-сўзидан чўчиди, лекин вақт ўтиб, барибир синаб кўришга қарор қилди ва репетицияга келди.

Аббос ўзбекзабон оилада улғайгани учун рус тилида сценарий ўқиш унга осон кечмади. Таржимон Камила Якубжанова у билан имо-ишора тилида саҳналарни таҳлил қилар, у эса репликалар ва ҳаракатлар кетма-кетлигини эслаб қолиш учун унинг тушунтиришларини телефонга ёзиб олар ва уйда видеоларни қайта кўриб чиқарди. Дастлаб шериклари билан мулоқот қилиш ҳам қийин бўлди, бироқ труппа уни қўллаб-қувватлаб, ўз кучига ишонишига ёрдам берди. Вақт ўтиши билан Аббос ролга киришиб кетди ва саҳнада ўзини мутлақо эркин тута бошлади.

Йўлдошевнинг актёрлик дебюти шу йилнинг май ойида бўлиб ўтди. У бадавлат оиладан чиққан, Ойгул исмли қизга бўлган муҳаббати учун ота-онасининг фикрига қарши чиқиб, курашишга тайёр бўлган меҳрибон, тарбияли ва ўзига ишонган йигит — Асад ролини ўйнади. Спектаклдан сўнг томошабинлар суратга тушиш учун Аббоснинг олдига келишар, таниш-билишлари эса унга спектакль лавҳалари акс этган видеоларни юборишарди. У бундай эътибор ўзи учун ноодатий бўлганини тан олади.

Театрдан ташқарида Аббос таксичилик қилади ва иш жадвалини репетицияларга мослаштира олади. Ҳозирча профессионал актёр бўлишни режалаштирмаётганини айтади. Эътироф этишича, театрга биринчи навбатда мулоқот қилиш учун келган ҳамда ўзини эркин ҳис қиладиган, янги сўзлар ўрганадиган ва илгари қилиб кўрмаган ишларини синаб кўрадиган одамлар даврасини топган.

Ҳозирча Мимика ва имо-ишоралар театри ҳақида ҳатто Тошкентда ҳам кам одамлар билади. Унинг асосий аудиторияси ҳамон карлар ва заиф эшитувчилар жамоаси бўлиб қолмоқда. Сўнгги йилларда жамоа театр ва унинг актёрлари ҳақида имкон қадар кўпроқ одам билиши учун эшитувчи томошабинларни ҳам жалб қилишга интиляпти.

Спектаклга чипта одатда 30 минг сўм атрофида туради. Театр ўзининг доимий томошабинлари имкониятларини ҳисобга олган ҳолда ҳамёнбоп нархни сақлаб қолишга ҳаракат қилади. 27 сентябрь куни Халқаро карлар ҳафталигига бағишланган томоша эса ҳамма учун бепул намойиш этилди.

«Биз ўз саҳнамизда кўпроқ чиқиш қилишни, янги спектакллар қўйишни ва хорижий фестивалларда иштирок этишни хоҳлаймиз. Бунинг учун театрга барқарор маошлар, қўшимча ходимлар ҳамда либослар, декорациялар ва сафарлар учун маблағ керак. Умид қиламизки, вақт ўтиши билан бизда зарур имкониятлар пайдо бўлади. Шунда театр ривожлана олади, спектаклларимизни эса нафақат ўзимиздаги, балки хориждаги томошабинлар ҳам кўради», — дейди Олег Ошепков.