O‘zbekiston Mimika va imo-ishoralar teatri — mamlakatdagi yagona shunday maskanda truppa tomonidan yozilgan pyesa asosidagi “Ko‘z yoshlar” spektaklining repetisiyasi ketmoqda. U 21-sentyabrdan 27-sentyabrgacha bo‘lib o‘tadigan Xalqaro karlar haftaligiga tayyorlanyapti.

Aktyorlar finalni — spektaklning eng hayajonli sahnasini mashq qilyaptilar. Bosh qahramon Asad uzoq ayriliqdan so‘ng yana oilasi bilan uchrashadi. Ilgari Oygul bilan nikohiga to‘sqinlik qilgan xolasiga imo-ishora tilida murojaat qilib, yigit ayolning adashganini ko‘rsatadi — endi u sevgilisi bilan birga va baxtli.

Rejissyor Oleg Oshepkov mashqni to‘xtatib, kerakli harakatni ko‘rsatadi va takrorlashni so‘raydi. Sahna ishtirokchilari dastlabki joylariga qaytib, sheriklarining imo-ishoralari va yuz ifodalarini kuzatadilar, o‘z navbatlarini kutadilar.

Ularning yonida imo-ishora tili tarjimoni Kamila Yaqubjanova ham bor. U spektakllarni tayyorlashda yordam beradi, bizning uchrashuvimiz paytida esa aktyorlar bilan muloqotni yo‘lga qo‘yishga ko‘maklashib, savol-javoblarni tarjima qilib turadi — truppada kar va zaif eshituvchilar ishlaydi.

1973-yilda O‘zbekiston karlar jamiyati qoshida Respublika madaniyat saroyi ochildi. Uning atrofida sport majmuasi, yotoqxona va jamiyat a’zolari uchun turar-joy binolari joylashgan bo‘lib, shu sababli Olmazor tumanining bu qismini “karlar shaharchasi” deb atashgan.

O‘nlab yillar davomida saroy kar va zaif eshituvchi toshkentliklar yig‘iladigan markaz bo‘lib qoldi — bu yerga spektakllar, konsertlar va kinonamoyishlarga kelishardi. 2001-yilda u Kar va kar-ko‘rlar madaniyat markaziga aylantirildi. Bugungi kunda uning qoshida O‘zbekiston karlar jamiyati Markaziy boshqaruvi tomonidan tashkil etilgan Mimika va imo-ishora teatri faoliyat yuritmoqda. Bu — mamlakatdagi imo-ishora tilida rol ijro etuvchi yagona jamoa.

Teatr Qorasaroy ko‘chasidagi ko‘zga uncha tashlanmaydigan ikki qavatli binoda joylashgan. Ichkarida 400 tomoshabinga mo‘ljallangan keng zal, raqs studiyasi, kutubxona, kostyumlar xonasi va dekoratsiyalar tayyorlash ustaxonasi mavjud. Foye devorlarida jamoa tarixini aks ettiruvchi turli yillardagi spektakllar va gastrollardan olingan suratlar ilingan.

Direktor o‘rinbosari Oleg Oshepkovning deyarli butun hayoti teatr bilan bog‘liq. Uning eshitishi zaif, lekin og‘zaki nutqni egallagan. Birinchi marta bu sahnaga 1991-yilda — hali maktab o‘quvchisi vaqtida — kar va zaif eshituvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan 102-maktab-internatning raqs jamoasi tarkibida chiqqan.

“Menga sahnaga chiqish, turli qiyofalarga kirish hamda his-tuyg‘ularni imo-ishoralar va yuz ifodasi orqali yetkazish yoqardi. Ayniqsa, zalning munosabati ilhomlantirardi: tomoshabinlar jilmayishar, kulishar, qarsak chalishar va men chiqishimiz ularda jonli taassurot uyg‘otayotganini ko‘rardim. O‘shanda hayotimni sahna bilan bog‘lashni xohlayotganimni anglaganman”, — deb eslaydi Oshepkov.

Maktabni tamomlagach, u Toshkent estrada-sirk kollejiga o‘qishga kirdi, so‘ngra O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat institutida o‘qishni davom ettirdi. Diplom olgach, Oleg Oshepkov o‘zi uchun qadrdon bo‘lgan teatrga aktyor bo‘lib qaytdi. Sahnadagi 25 yillik faoliyatidan so‘ng direktor o‘rinbosari lavozimini egalladi.

Bugungi kunda Oshepkov spektakllar va raqs chiqishlarini sahnalashtiradi, musiqa tanlaydi, yoritishni va liboslar tayyorlanishini nazorat qiladi. Zarurat tug‘ilganda spektakllarda ishtirok etadi, garchi so‘nggi paytlarda rollarni boshqa san’atkorlarga topshirib, sahna ortida qolishni afzal ko‘rsa-da. Rejissyor vazifalarning bunday keng doirasini teatrning kamtarona shtati va cheklangan byudjeti bilan izohlaydi.

“Bizda aktyorlar sahnada ham, sahna ortida ham ishlaydi. Teatrning alohida texnik jamoasi yo‘q, shuning uchun vazifalarni o‘zaro taqsimlaymiz: ba’zilar rol o‘ynayotganda, boshqalari pardani boshqaradi, dekoratsiyalarni almashtiradi va yoritishni nazorat qiladi. Hamma bir-biriga yordam berishi kerak”, — deb tushuntiradi Oshepkov.

Repetisiyaga truppa kechki soat olti-yettidan keyin yig‘iladi. Premyera yaqinlashganda, jalb etilgan aktyorlar teatrda kechgacha qolib ketishadi — spektaklni bir necha marta to‘liq o‘ynab chiqishadi, liboslar, rekvizit, yoritish va ovoz bezaklarini tekshirishadi. Odamlarni nafaqat ish birlashtiradi — ular bu devorlar orasida bo‘sh vaqtlarini ham o‘tkazadilar.

“Ba’zida tungacha o‘tirib, suhbatlashamiz, fikr almashamiz, o‘yinlar o‘ynaymiz va bir-birimizni har tomonlama qo‘llab-quvvatlaymiz. Bu yerda ruhan yaqin odamlar yig‘ilgan. Bu bizning ikkinchi uyimiz”, — deydi Oleg Oshepkov.

Teatr yiliga bitta yangi spektakl chiqarishga harakat qiladi. Tayyorgarlik bir necha oy davom etadi va g‘oyani muhokama qilishdan boshlanadi — bunga film, kitob yoki hayotiy voqea turtki bo‘lishi mumkin. Oleg Oshepkov truppa bilan birgalikda sahnalarni, qahramonlar xarakterini o‘ylab topadi va rollarni taqsimlaydi.

Shundan so‘ng, jamoa imo-ishora tili tarjimoni Kamila Yakubjanova bilan birgalikda ssenariyni tahlil qiladi. Replikalarni imo-ishora tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydi — bir xil imo-ishora turli ma’nolarni anglatishi mumkin va tanlov kontekstga bog‘liq. Shu sababli, Oshepkov va Yakubjanova avval har bir replikaning mohiyatini aniqlaydilar, so‘ngra aniq imo-ishora iboralarini tanlab, ularni aktyorlarga tushuntirib beradilar. Repetisiyalarda nafaqat imo-ishoralar, balki qahramonlarning yuz ifodasi, plastikasi va o‘zaro harakatlari ham mashq qilinadi.

Shu bilan birga, eshitadigan tomoshabinlar uchun ovozlashtirish tayyorlanadi. Ilgari replikalar oldindan yozib olinardi, biroq fonogramma hatto ozgina kechikish yoki pauza tufayli ham spektakl sur’atiga mos tushmay qolishi mumkin edi. Shuning uchun endi tarjimon sahnadagi aktyorlarga moslashib, matnni ovoz chiqarib aytadi.

Jamoa musiqa va raqs nomerlari ustida alohida ishlaydi. Musiqa kuchli baslar bilan qo‘yiladi — shunda kar va zaif eshituvchi aktyorlar hamda tomoshabinlar ritmni vibratsiya orqali his qiladilar. Sahnaga o‘z vaqtida chiqish va taktga moslashish uchun videoko‘rsatmalardan foydalaniladi: ilgari xoreograf birinchi qatorlardan turib sanab turgan bo‘lsa, endi uning harakatlari sahna oldidagi monitorlarga uzatiladi.

So‘nggi besh yil ichida repertuarda “O‘zbekistonning oilaviy an’analari”, “Odam qidirish”, “Uch o‘zbek ayoli yulduzlar bilan uchrashadi”, “21-asr: Zolushka va Kavkaz qaroqchilari” komediyalari, shuningdek, aktyorlardan o‘zgacha hissiy teranlikni talab qilgan ilk “Ko‘z yoshlar” dramasi paydo bo‘ldi. Ular imo-ishoralar va yuz ifodalari orqali qahramonlarning murakkab kechinmalarini — og‘riq, xavotir va ichki shubhalarni yetkazishlari kerak edi.

Teatr davlat bayramlari va Xalqaro karlar haftaligi munosabati bilan yiliga o‘rtacha to‘rt-beshta katta spektakl namoyish etadi. Ba’zan ijodkorlar markazning keksa mehmonlari uchun kamerali dasturlarni tayyorlaydilar. Har bir spektakl atigi bir necha marta namoyish etiladi: tarkibning o‘zgarishi tufayli eski repertuarga qaytish qiyin — rollarni taqsimlash va qaytadan o‘rganishga to‘g‘ri keladi.

2021-yilda teatr ilk bor Moskvadagi “Jest hududi” (“Территория жеста”) festivalida ishtirok etib, “O‘zbekistonning oilaviy an’analari” komediyasini, shuningdek, milliy va zamonaviy raqslar dasturini taqdim etdi. Jamoa birinchi o‘rinni egalladi. Keyinchalik aktyorlar Moskva, Lipesk va Sankt-Peterburgdagi festivallarda muvaffaqiyatli ishtirok etishdi. 2024-yilda esa O‘zbekiston karlar jamiyatining 95 yilligi munosabati bilan truppa mamlakatning barcha hududlari bo‘ylab keng ko‘lamli gastrol safariga chiqdi.

Doimiy truppada 15 kishi bor. Professional aktyorlik ma’lumotiga hamma ham ega emas: kimdir shtatda yarim stavkada ishlaydi, kimdir ko‘ngilli bo‘lib kelgan, ko‘pchilik esa sahnani o‘zining asosiy ishi bilan birga olib boradi.

Sahnaga kelish yo‘li har kimda o‘ziga xos. Aleksandra Krivousova 2003-yilda nafaqaxo‘rlar uchrashuviga qatnaydigan keksa kar qo‘shnisi bilan birinchi marta teatrga kelganida 12 yoshda edi. U markazda suhbatlashish va vaqtni birga o‘tkazish uchun shuncha ko‘p odam to‘planishidan hayratda qolgandi.

Keyinchalik Aleksandra kar va zaif eshituvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan 102-sonli maktab-internatidagi Oleg Oshepkovning raqs to‘garagiga yozildi. U o‘quvchilarni teatrga taklif qilayotganini bilgach, o‘zini sinab ko‘rishga qaror qildi.

Uning katta sahnadagi debyuti 13 yoshida bo‘lib o‘tdi — qizaloq matnni imo-ishora tiliga o‘girgan holda, Filipp Kirkorov repertuaridagi qo‘shiqqa jo‘shqin raqsga tushdi. Chiqishdan oldin, Aleksandraning xotirlashicha, uning yuragi tez-tez urib, hayajon bosgan, lekin sahnada hayajon yo‘qolgan. Zal qizaloqni olqishlar bilan kuzatib qo‘ydi va o‘shandan beri u tomoshabinlar oldiga qayta-qayta chiqishni orzu qilardi.

Mimika va imo-ishoralar teatrida Aleksandra Krivousovaning karyerasi raqs nomerlaridan boshlangan. Spektakllarda rol ijro etishni esa keyinroq boshlagan. 35 yoshli aktrisaning mutaxassislik bo‘yicha ma’lumoti yo‘q — rollarni o‘zlashtirish va o‘rganishga unga Oleg Oshepkov hamda repetisiyalar paytida o‘zi kuzatgan truppadagi hamkasblari yordam berishgan.

Aleksandra ko‘pincha komediyalarda rol o‘ynaydi. Sevimli ishlaridan biri “Uch o‘zbek ayoli yulduzlar bilan uchrashadi” spektakli bo‘ldi. U qishloqdan kelgan va mashhurlarni birinchi marta yaqindan ko‘rgan uchta dugonadan birini o‘ynadi. “Ko‘z yoshlar” dramasida Krivousovaga noodatiy rol — yovuz va hukmron ayol obrazi nasib etdi. Qahramonining xarakterini his qilishga urinib, aktrisa o‘xshash personajlar ishtirokidagi filmlarni qayta tomosha qildi va ularning yuz ifodasi, nigohi hamda imo-ishoralarini o‘zlashtirdi. Premyeradan so‘ng Aleksandra tomoshabinlardan taassurotlarini so‘radi. Qahramoni ularning g‘azabini qo‘zg‘aganini eshitib, bu obraz uning o‘ziga butunlay qarama-qarshi bo‘lsa-da, muvaffaqiyatli chiqqanini tushundi.

Odatdagi hayotda Aleksandra stomatologiya klinikasida farrosh bo‘lib ishlaydi — sahnadan topadigan daromadi o‘g‘lini boqish uchun yetarli emas. Klinikada uning teatrga bo‘lgan qiziqishini bilishadi va repetisiyalarga ruxsat berishadi, spektakllariga gullar bilan kelishadi. Krivousova professional aktyorlik ta’limini olishni, o‘z kasbida rivojlanishni va tomoshabinlarning keng e’tirofiga sazovor bo‘lishni orzu qiladi.

Teatrning yana bir aktyori Abbos Yo‘ldoshev truppaga yaqinda qo‘shilgan. U bir necha yilni sahna ortida o‘tkazdi: avval chiroqlarni o‘rnatishga yordam berdi, keyin konsertlar va spektakllarni suratga oldi. Bu vaqt ichida jamoa bilan do‘stlashib qoldi, tez-tez tomoshalarga kelardi va o‘zi sahnaga chiqishni rejalashtirmagan bo‘lsa-da, san’atkorlar bilan suhbatlashish uchun qolardi.

“Ko‘z yoshlar” dramasini tayyorlash paytida jamoa aktyorlar yetishmovchiligiga duch keldi va rollardan birini Abbosga taklif qilishdi. Avvaliga u rad etdi — tanishlarining gap-so‘zidan cho‘chidi, lekin vaqt o‘tib, baribir sinab ko‘rishga qaror qildi va repetisiyaga keldi.

Abbos o‘zbekzabon oilada ulg‘aygani uchun rus tilida ssenariy o‘qish unga oson kechmadi. Tarjimon Kamila Yakubjanova u bilan imo-ishora tilida sahnalarni tahlil qilar, u esa replikalar va harakatlar ketma-ketligini eslab qolish uchun uning tushuntirishlarini telefonga yozib olar va uyda videolarni qayta ko‘rib chiqardi. Dastlab sheriklari bilan muloqot qilish ham qiyin bo‘ldi, biroq truppa uni qo‘llab-quvvatlab, o‘z kuchiga ishonishiga yordam berdi. Vaqt o‘tishi bilan Abbos rolga kirishib ketdi va sahnada o‘zini mutlaqo erkin tuta boshladi.

Yo‘ldoshevning aktyorlik debyuti shu yilning may oyida bo‘lib o‘tdi. U badavlat oiladan chiqqan, Oygul ismli qizga bo‘lgan muhabbati uchun ota-onasining fikriga qarshi chiqib, kurashishga tayyor bo‘lgan mehribon, tarbiyali va o‘ziga ishongan yigit — Asad rolini o‘ynadi. Spektakldan so‘ng tomoshabinlar suratga tushish uchun Abbosning oldiga kelishar, tanish-bilishlari esa unga spektakl lavhalari aks etgan videolarni yuborishardi. U bunday e’tibor o‘zi uchun noodatiy bo‘lganini tan oladi.

Teatrdan tashqarida Abbos taksichilik qiladi va ish jadvalini repetisiyalarga moslashtira oladi. Hozircha professional aktyor bo‘lishni rejalashtirmayotganini aytadi. E’tirof etishicha, teatrga birinchi navbatda muloqot qilish uchun kelgan hamda o‘zini erkin his qiladigan, yangi so‘zlar o‘rganadigan va ilgari qilib ko‘rmagan ishlarini sinab ko‘radigan odamlar davrasini topgan.

Hozircha Mimika va imo-ishoralar teatri haqida hatto Toshkentda ham kam odamlar biladi. Uning asosiy auditoriyasi hamon karlar va zaif eshituvchilar jamoasi bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda jamoa teatr va uning aktyorlari haqida imkon qadar ko‘proq odam bilishi uchun eshituvchi tomoshabinlarni ham jalb qilishga intilyapti.

Spektaklga chipta odatda 30 ming so‘m atrofida turadi. Teatr o‘zining doimiy tomoshabinlari imkoniyatlarini hisobga olgan holda hamyonbop narxni saqlab qolishga harakat qiladi. 27-sentyabr kuni Xalqaro karlar haftaligiga bag‘ishlangan tomosha esa hamma uchun bepul namoyish etildi.

“Biz o‘z sahnamizda ko‘proq chiqish qilishni, yangi spektakllar qo‘yishni va xorijiy festivallarda ishtirok etishni xohlaymiz. Buning uchun teatrga barqaror maoshlar, qo‘shimcha xodimlar hamda liboslar, dekoratsiyalar va safarlar uchun mablag‘ kerak. Umid qilamizki, vaqt o‘tishi bilan bizda zarur imkoniyatlar paydo bo‘ladi. Shunda teatr rivojlana oladi, spektakllarimizni esa nafaqat o‘zimizdagi, balki xorijdagi tomoshabinlar ham ko‘radi”, — deydi Oleg Oshepkov.